Thư viện Đại học Columbia ra mắt Bộ sưu tập số Hán Nôm

Chép nguyên trang từ Thư viện Đại học Columbia.

Đầu tiên là một giới thiệu tổng thể.

Nhớ về học giả Nguyễn Quang Hồng (1940-2025) - hình ảnh nhà nghiên cứu miệt mài trước những hộp phiếu tư liệu

Mấy hôm nay, tin tức về sự ra đi ở tuổi 86 của học giả lớp cha chú - thầy Nguyễn Quang Hồng (1940-2025) - được loan đi ở các nơi.

1. Những cuốn sách đầu tiên của ông mà tôi đọc hồi đầu thập niên 1990, là một công trình về âm tiết (cho thấy bóng dáng một lưu học sinh Bắc Đại) và một cuốn về văn khắc Hán Nôm tuyển chọn (cuốn đó do ông chủ biên, cho thấy một tập thể làm việc cực kì chuyên nghiệp của đội ngũ các nhà Hán Nôm học Việt Nam lúc đó).

2. Chúng tôi lúc đó, thời điểm đọc hai cuốn sách trên, cũng hay giao lưu với một thầy Hồng khác, ở Khoa Sử (Đại học Tổng hợp Hà Nội lúc bây giờ), cũng vốn là dân học Bắc Đại. Hai cưu học sinh Bắc Đại, thì một người làm việc ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm, một người ở Khoa Sử.

Tin rất vui, chờ đợi đã rất lâu : Bắt đầu có thể tra cứu nhanh chóng CSDL hình ảnh bản rập văn bia Việt Nam

Thời Pháp thuộc, cơ quan nghiên cứu EFEO tại Hà Nội đã cho làm thác bản (bản rập) văn bia Việt Nam trong một thời gian dài. Số lượng thác bản được tính là hơn 20 ngàn bản.

1. Trước đây, thư mục thác bản văn bia Việt Nam được biên soạn và đánh máy chữ. Có nhiều tập thư mục, mỗi tập được đóng bìa cứng và để ở thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm trước đây. Tạm gọi đây là Thư mục 1. Muốn nghiên cứu thác bản nào, bạn đọc cần tra vào Thư mục 1 và viết phiếu yêu cầu, thủ thư sẽ đi lấy thác bản trong kho ra cho đọc. Các thác bản được gấp nhỏ lại và đựng trong các túi đựng bằng bìa dày. Đây là cách làm quen thuộc suốt mấy chục năm.

2. Sau này, sang thế kỉ XXI, các cơ quan chuyên môn hợp tác với nhau ra được bộ Thư mục (tạm gọi là Thư mục 2) in trên giấy đẹp, cũng chia làm nhiều tập. Đặc biệt, kèm Thư mục 2 thì có bản in toàn bộ ảnh thác bản - người ta cho chụp lại toàn bộ thác bản và cho ấn ảnh, đóng thành hơn 20 tập. Muốn sử dụng thác bản nào, chúng ta có thể tra theo số văn bia (số được ghi trong Thư mục 2), để tìm ảnh in thác bản. Tuy bản in hơi mờ, nhưng cũng rất tốt.

3. Chúng tôi đã mong đợi có CSDL của toàn bộ ảnh thác bản được tiếp cận công khai. Mong đợi đã rất lâu.

Thì từ bây giờ, chúng ta đã có CSDL như vậy, đang mở ra.

Vùng đất Giao Chỉ ở giai đoạn thú vị cuối tk II - tk III: một bản sách "Giao Châu kí" của Lưu Hân Kì bị phát giác là ngụy thư (bài nguyên của Trương Tú Dân)

Tôi đọc Trương Tú Dân từ hơn 30 năm trước. Ông là một chuyên gia hàng đầu của Trung Quốc về thư tịch quan hệ Việt - Trung. 

1. Lần này, về cuốn "Giao Châu kí" của Lưu Hân Kì, thì năm 1966, học giả Trần Văn Giáp đã kết hợp khảo sát tại Việt Nam của ông và giới thiệu một kết quả nghiên cứu của Trương Tú Dân tại Trung Quốc, đại khái cho rằng, tài liệu đó là một ngụy thư (sách giả mạo). Xem lại ở đây.

Phát hiện tấm bia đá ghi tên nước “Việt Nam” ở Bắc Ninh (bài Nguyễn Văn An)

Giải đáp về ngắt câu trong Hán văn : chỉ có "TIÊN HƯƠNG, PHỦ CHÍNH từ", mà không có "TIÊN HƯƠNG phủ, CHÍNH từ"

Trong bài "Quá trình điều chỉnh lại tên gọi của di tích, cho đúng lịch sử và tín ngưỡng : PHỦ CHÍNH" (lên trang ngày 25/2/2025), tôi có viết:

"3. Từ trữ lượng tư liệu rõ ràng và liền mạch về ngôi đền này, thấy rất rõ: cho đến trước năm 1964, chỉ có tên là "Phủ Giầy" hoặc "Phủ Chính". Tên từ xa xưa của ngôi đền là vậy.

Tên chữ Hán của ngôi đền được ghi rõ từ cuối thế kỉ 19 (thập niên 1890) là:

-"Tiên Hương Phủ Chính linh từ" (có nghĩa là "đền thiêng mang tên Phủ Chính ở Tiên Hương".

- "Phủ Chính linh từ" (có nghĩa là "đền thiêng mang tên Phủ Chính").

- "Tiên Hương Phủ Chính" (có nghĩa là "Phủ Chính ở Tiên Hương").

- "Phủ Chính từ" (có nghĩa là "đền mang tên Phủ Chính").

Từ thập niên 1890, cái tên chính thức đó đã được ghi lên nhiều bia đá, ghi lên chuông đồng, ghi vào sách vở, in trên báo chí,...

"Phủ Chính" là tên riêng của "từ" (ngôi đền). Ngôi đền ("từ") có tên riêng là "Phủ Chính". Chữ "Phủ" đi trước chữ "Chính", để thành tên riêng rất rõ là "Phủ Chính".

Chìa khóa ở đây là ngữ pháp. "Phủ" đi trước, "Chính" đi sau. Không phải là "Chính Phủ" !

Không có tên chữ Hán nào là "Phủ Tiên Hương". Không có tên nào mà "Phủ" đi trước và "Tiên Hương" đi sau, để trở thành tên riêng là "Phủ Tiên Hương".

Cũng không có tên bằng chữ quốc ngữ (hay chữ Pháp, chữ Đức, chữ Anh,...) nào trước năm 1964 ghi là "Phủ Tiên Hương". Trước năm 1964, không có tên nào mà "Phủ" đi trước và "Tiên Hương" đi sau, để trở thành tên riêng là "Phủ Tiên Hương"."

Một cuốn sách của học giả Dương Quảng Hàm hầu như bị quên lãng : "Lý Văn Phức - Tiểu sử, văn chương"

Mở đầu là một bài đã đăng năm 2016 của Lê Minh Quốc.

Các bổ sung và cập nhật thì dán dần lên ở dưới đó.

Nhìn từ Huế 2025 : Gập ghềnh cứu nguy tư liệu Hán - Nôm

Bài vừa lên trang Huế ngày nay.

Vui vui chữ Nôm : "vươn mình" (vươn, vườn, vượn)

 Vui vui chút vào đầu xuân mới. Một mùa xuân với kì vọng "vươn mình".

Mất sách nguyên gốc ở kho của Viện Nghiên cứu Hán Nôm (sưu tầm từ tháng 1 năm 2025)

Cuối năm, mấy ngày này, có mấy bác hỏi mình về vấn đề sách cổ của kho Viện Nghiên cứu Hán Nôm bị mất. 

Mình là độc giả của kho sách này từ năm 1990 - khi Viện Nghiên cứu Hán Nôm còn ở trên đường Lý Thường Kiệt (đằng sau Viện Thông tin Khoa học Xã hội).

Lúc kho sách, cùng cả Viện Nghiên cứu Hán Nôm được chuyển về đường Đặng Tiến Đông, rồi phục vụ lại, mình cũng tới đọc thường xuyên, chắc là tập trung nhất trong các năm 1992-1993-1994-1995-1996.

Sau năm 1997 thì mình không có điều kiện đọc chuyên tâm như trước. Chỉ thi thoảng đến đọc nhanh (có khi chỉ một buổi, có khi một vài ngày).

Đại khái là nhiều kỉ niệm với kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Bây giờ, từ tháng 1 năm 2025, sưu tập dần các thông tin về việc mất sách - mà dư luận đã quan tâm từ nhiều năm nay. Mở đầu là một bài của học giả Phạm Hoàng Quân đăng năm 2023 trên báo.

Thông tin hội thảo quốc tế 2025 về tư liệu Hán Nôm tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội

Chép nguyên về từ trang chủ của Viện Thông tin Khoa học Xã hội Việt Nam.

Sắc phong, ghi chép linh tinh đương đại - 1 : Buôn thần bán thánh sau thời Tự Đức ?

Đây là ghi chép linh tinh. Tiện khi nào thì ghi lại.

Các phát ngôn phải là ở dạng tôi trực tiếp nghe hoặc trực tiếp đọc.

Hải Thượng Lãn Ông - một số thông tin cập nhật (chỉnh lí về năm sinh: 1720 và 1724)

Gần đây, năm sinh của danh y Lê Hữu Trác mới được cải chính (mới từ năm 2018 thôi). Trước đó, năm sinh của cụ ghi là 1720.

Còn bây giờ, tựa như đang thống nhất ghi năm 1724.

Đón (tiếp nhận) các "sắc phong (sau) phục chế" đầu thế kỉ 21 - trường hợp làng Trầm Lộng năm 2018

Làng Trầm Lộng ở huyện Ứng Hóa (Hà Nội).

Cũng trong năm 2018 (cùng năm với làng Đông Sàng ở quần thể làng cổ Đường Lâm), làng Trầm Lộng đã tổ chức "đại lễ đón nhận phục hồi sắc phong thành hoàng làng". Chúng ta thấy lại cụm từ "đón nhận phục hồi sắc phong" và "phục hồi sắc phong".

Đi nhanh một ít ảnh lấy từ video của đại lễ.

Trở về đền Gióng ở xã Phù Đổng sau nhiều năm

Bắt đầu là câu chuyện từ hồi còn niên hiệu Bình Thành.

Đến tháng 3 năm Bình Thành 12 (tức năm 2000) thì một báo cáo chung được chế bản. Tính từ năm 2000 đến nay, là đã hơn 20 năm.

Quan tâm của mình, bây giờ, cùng vấn đề Gióng/Phù Đổng, còn là chùa Kiến Sơ (gần đây, có một số gợi ý nói về chùa này trong liên quan đến sư Khương Tăng Hội - người mà vào thế kỉ III đã từ Giao Châu lên kinh đô nhà Ngô để giảng kinh Phật; có thể tạm xem ở đây).

Tư liệu Phủ Giầy : sắc phong 1683 (Chính Hòa 4) ở tháng 11 năm 2023

Đã khoảng nửa năm, tính từ tháng 4 năm 2023 (xem bài ở phần bổ sung), nhóm ông Nguyễn Xuân Diện liên tục lên tiếng trong không gian mạng về tư liệu Phủ Giầy Nam Định. Về mặt học thuật, nhóm này cơ bản là tung hỏa mù để hòng đánh lừa dư luận, những người không có kiến thức chuyên ngành sâu sắc dễ bị tin theo những lời thêu dệt.

Đến ngày 13/11/2023, trên trang Fb của mình, với tư cách học giả, ông Nguyễn Xuân Diện (từ đây viết tắt là NXD) vừa đưa bài có tính học thuật nhất sau nửa năm, mà là phản biện về đạo sắc phong 1683 hiện đang bảo quản tại dòng họ Trần Lê (Phủ Nội thuộc quần thể Phủ Giầy Nam Định). Đầu tiên, tôi đưa toàn văn bài viết đó về lưu trên Giao Blog.

Về mặt học thuật, bài phản biện của NXD thất bại toàn tập. Một bài viết của tôi, trong hệ thống bài đang triển khai nhiều năm qua về tư liệu Phủ Giầy Nam Định - Phủ Giầy Sài Gòn, đăng tải trên tạp chí học thuật và sách học thuật vào thời gian tới đây sẽ cung cấp những căn cứ để cho thấy tất cá luận điện mà NXD đưa ra bị bẻ gãy như thế nào. NXD chỉ biết có 0.1, chưa từng khảo sát trực tiếp (ngôn ngữ bình dân là "sờ tay vào") đạo sắc phong 1683, mà dám nói 100, thì đã biết kết quả ra sao.

Số hóa để phát huy giá trị di sản Hán Nôm - chương trình thác bản văn bia của Brian Wu

Bạn Brian Wu - một Việt kiều (đúng hơn là người Việt gốc Hoa) đang ở Mĩ - mình chưa từng gặp, chưa từng liên lạc, nhưng có để ý đến các việc làm của bạn ấy liên quan đến học thuật Việt Nam mà đặc biệt là mảng Hán Nôm (có thể đọc lại ở đây hay ở đây).

Những năm gần đây, thấy bạn ấy đã xây dựng gia đình với một "cô gái Hán Nôm" (cách gọi của bạn ấy).

Cũng những năm gần đây, thấy bạn ấp ủ và thực hiện dần một chương trình số hóa để phát huy giá trị di sản Hán Nôm. Đáng kể sắp tới là số hóa thác bản văn bia (dựa trên các bộ biên mục và ấn ảnh thác bản văn bia đã xuất bản).

Tổng quan về dư địa chí (quốc gia, tỉnh, huyện, xã, thôn) trong kho sách Hán Nôm - bài Trịnh Khắc Mạnh 2009

Về cuốn xã chí, tức ghi chép về một "xã" của một văn nhân sinh trưởng ở xã đó, thì trên Giao Blog, có thể đọc lại ở đây.

Ngược đường dốc cao - chúng tôi du lãng xứ Nam

Chúng tôi lại tranh thủ du lãng xứ Nam.

Chúng tôi du lãng xứ Đoài - có chiêm ngưỡng công việc trùng san kinh Phật theo lối cổ

Công việc trùng san kinh Phật theo lối cổ thật kì công: ván khắc là gỗ thị, người khắc chữ phải bỏ cả tháng trời mới được một tấm ván (kích thước chỉ nhỉnh hơn tờ A4 một chút, khắc chữ Hán Nôm ở hai mặt).