Văn nghệ Thứ Bảy : chuyển năm 2026, nhìn về quê hương Itoshima nay đã có nhiều người Việt Nam

Hai mươi năm trước, rồi hai mấy năm trước, tính ra cũng tầm 1/4 thế kỉ trước, tôi ở lâu dài tại Itoshima, trong một thị trấn nằm kẹp giữa hai tỉnh Fukuoka và Saga. Mỗi lần sắp đến Tết thì khấp khởi đi cùng giã bánh mochi ở các nơi (chùa, đền, tổ dân phố, tư gia).

Rồi sáng Nguyên Đán (gantan) thì trở dậy, ăn mặc đẹp và đi qua rất nhiều gia đình. Một năm nào đó chủ xưởng in ở thị trấn đã biết tôi hay đi các nơi, nên đã giữ tôi cả buổi sáng ngày 1 tháng 1 ở nhà ông, vui với cả đại gia đình ông. Một ông chủ xưởng in  chuyên phục vụ nhu cầu in ấn ở địa phương, đồng thời cũng nghị viên của thị trấn (tôi hay đi nghe ông tranh luận ở nghị trường thị trấn hồi đó).

Nhìn chung, 3 ngày Tết ở Itoshima, qua nhiều năm, với tôi luôn là trải nghiệm đáng nhớ. Tôi sống đời sống bình dị của một người dân ở Itoshima, nhưng tôi cũng là một nhà dân tộc học đang trải nghiệm với từng người từng gia đình trong thời khắc chuyển năm.

Hội thảo cuối năm 2025 về nhà dân tộc học Từ Chi (1915-1995)

Vào hạ tuần tháng 12 năm 2025, có một hội thảo được tổ chức tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) để tướng nhớ nhà dân tộc Từ Chi (các tên khác: Nguyễn Từ Chi, Nguyễn Đức Từ Chi, Trần Từ).

Lấy một bài trên báo Nhân Dân và một bài trên báo Văn hóa để điểm tin ở đầu tiên.

Dưới đó là ghi chép của các thế hệ học trò của Từ Chi và những người mến mộ các côn trình dân tộc của Từ Chi, về Từ Chi - nhóm này được sưu tầm và dán dần lên.

Vấn đề "dân tộc" từ thuật ngữ quốc tế tới thực tiễn Việt Nam (trình bày của bạn Brain Wu)

Mấy năm trước, khi viết một bài học thuật về nhà dân tộc lớp tiên phong của nước Việt Nam mới, là cụ Lã Văn Lô - vốn là tri châu Hữu Lũng rồi theo cách mạng, phụ trách vấn đề dân tộc của trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam thời kì đầu tiên (nhóm kề cận của ông có các nhà dân tộc đàn em như Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đường,...)- tôi đã bàn nhanh về thuật ngữ "dân tộc" được phổ cập trong xã hội Việt Nam từ cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960. Một trong những người góp công cho việc phổ cập thuật ngữ "dân tộc" này chính là cụ Đào Duy Anh.

Bài viết về Lã Văn Lô đó đã in vào sách chung, có thể xem lại ở đây (có bài từ 2017, tới 2020 mới in chính thức vào sách).

Cập nhật về tuyến đường Toden 都電 huyền thoại : bây giờ có tên thân thiện là "Tokyo Sakura Tram"

Toden là tuyến đường sắt kiểu cổ duy nhất còn được giữ lại tại quận Arakawa (thủ đô Tokyo), nên gọi là Tuyến đường sắt Toden - Arakawa.

Chúng tôi đi Toden lần đầu tiên năm 1999. Sử dụng thường xuyên trong các năm 2000-2001. Tức đều đã khoảng 25 năm về trước rồi. Hồi đó, chúng tôi ở quận Arakawa, trở thành cư dân của quận, gắn bó với ga Odai - một ga của tuyến Toden - Arakawa. Có thể đọc lại về ga Odai thân quen ngày ấy, trên Giao Blog, ở đây hay ở đây.

1. Chính quyền Tokyo và chính quyền quận Arakawa vẫn giữ tuyến đường này, một phần để lưu giữ kí ức lâu dài của người dân dành cho đường sắt Tokyo, một phần để phát triển du lịch nội địa và thu hút du khách hải ngoại.

2. Với chúng tôi, Toden còn là một tuyến đường đặc biệt, ở khoảng giữa của tuyến đường này thì là công viên nghĩa trang có mộ phần của chí sĩ Trần Đông Phong (mộ có ở đó từ năm 1908).

Chúc mừng ngày nhà giáo Việt Nam 2025 - nói về chủ đề "tiếp tục đi vào thế giới đương đại bằng tinh thần dân tộc học"

Nhân ngày 20 tháng 11 năm 2025, chủ nhân Giao Blog xin thành kính gửi lời chúc mừng đến tất cả thầy cô giáo.

1. Sát ngày 20 tháng 11 năm nay, có giờ giảng buổi sáng, mình giảng về dân tộc học và phương pháp dân tộc học. Có nêu câu "đi vào thế giới đương đại bằng tinh thần dân tộc học". Câu ấy, nhiều người nói giống giống nhau, nhưng ấn tượng hơn cả là thầy Ota. Thầy sử dụng câu đó thành tiêu đề cho một cuốn sách của ông, về dân tộc học, đã xuất bản từ năm 2001.

Anh Tsukigata sẽ tranh cử lần thứ 4, sau 3 nhiệm kì liên tiếp đương chức Chủ tịch Thành phố (2012-2026)

Anh Tsukigata月形 là chính khách địa phương mà tôi đã biết và quí mến từ 25 năm về trước !

Năm nay, anh bước vào tuổi 67.

Như Giao Blog thi thoảng đề cập, anh là lớp sau, là học trò của các chính khách lớp trước của địa phương như cụ Tosu hay cụ Uchida.

Về cụ Tosu - một quân nhân Nhật Bản đã tham gia chiến trường Trung Quốc trong thế chiến thứ hai, là hàng xóm trong mấy năm của tôi tại quê hương Itoshima - thì trên Giao Blog có thể đọc lại ở đây (tháng 11 năm 2017) hay ở đây (tháng 5 năm 2017).

Tôi đã trở lại Itoshima thăm cụ Tosu và cụ Uchida vào năm 2016. Đó là lần cuối cùng tôi được gặp người hàng xóm yêu quí Tosu. Rồi năm sau, năm 2017, cụ Tosu đã từ trần ở tuổi 98 (xem lại ở đây).

Về anh Tsukigata, vào một dịp hội hoa cẩm tú cẩm nhiều năm trước, có thể đọc lại ở đây (tháng 6 năm 2017). Hay dịp anh kêu gọi nhân dân trong thành phố ở yên trong nhà, hạn chế tối đa việc ra ngoài vào dịp covid-19, thì đọc ở đây (tháng 4 năm 2020).

Bắc Kinh một mùa hè rực lửa 25 năm trước : Vạn Lý trường thành và tàu điện ngầm (tháng 7 năm 2000)

Bây giờ, xem lại cuống vé vào cửa Vạn Lý trường thành cũ (xem ảnh), thì mới biết tôi lên trường thành lần đầu tiên vào cuối tháng 7 năm 2000 !

Ngoài cái vé ghi 1 đồng NDT (nhân dân tệ), còn có cả 1 cái thẻ từ, để chúng ta lần lượt qua cổng tự động. Khách hàng được mang thẻ từ đó về nhà để làm kỉ niệm.

Vé lên Vạn Lí trường thành (tháng 7 năm 2000) - phần ghi bảo hiểm.

Từ "ăn biển" đến làm giàu từ biển quê hương : câu chuyện phát triển kinh tế địa phương từ hải sản

Về "ăn biển" và các lễ hội liên quan đến mở cửa biển và văn hóa biển ở thị trấn quê hương Itoshima, thì Giao Blog vẫn cập nhật, ví dụ ở đây (năm 2018).

Bây giờ là câu chuyện về một doanh nghiệp địa phương phát triển ngành nuôi trồng hải sản (nuôi hàu sữa - みるくがき- bằng các phương pháp đặc biệt).

Chủ tịch công ti trẻ tuổi (hơn 40) đã nghỉ việc ở công ty thương mại tại Tokyo, trở về lập nghiệp tại quê nhà Itoshima vì vô tình phát hiện việc hàu ở quê được bán với giá rất cao tại thị trường thực phẩm Tokyo.

Mai táng tự nhiên 樹木葬 ("yên nghỉ dưới gốc cây" ) - một hình thức mai táng mới ở Nhật Bản gần đây

Xã hội Nhật Bản ở đầu thế kỉ XXI đang có những biến động lớn về phương diện nhân văn (già hóa, đơn thân hóa, thiếu trẻ em,...), nên hình thức mai táng cũng đang có những biến động lớn.

Hình thức mai táng truyền thống vẫn được duy trì ở những gia đình và cá nhân có điều kiện duy trì.

Lại có nhiều hình thức mai táng mới được phát minh. Một trong số đó là "mai táng tự nhiên" (nguyên gốc tiếng Nhật là thụ mộc táng 樹木葬 - jumoku'so - với nghĩa gốc là mai táng dưới gốc cây, tức chôn di cốt vào gốc cây thay cho mộ được kiến thiết bằng vật liệu đá thường thấy trước nay).

Di cốt là thi thể đã được hỏa táng.

Có thể tường tượng là cuộc sống sau khi người ta về cõi bên kia thì phần di cốt được "nằm ngủ dưới gốc cây". Có thể là gốc cây sakura, gốc cây xà cừ, gốc cây thông,...

Văn nghệ Thứ Bảy : vẫn đọc lại Kaibara 貝原益軒 (1630 -1714) - nhà quốc học danh tiếng ở nước Trúc Tiền

Kaibara Ekiken 貝原益軒 là trí thức kiệt xuất thời Edo ở nước Trúc Tiền (Chikuzen) - một phần của tỉnh Fukuoka ngày nay.

Hồi ở lâu dài trong nước Trúc Tiền, mình đã tới thăm viếng nhà cũ của ông. Một phần nhà cũ trở thành bệnh viện Kaibara - hậu duệ hiện nay của ông nối tiếp một công việc của ông, đó là hành nghề y dược. Ông có nghiên cứu thực vật, nghiên cứu hoa, nghiên cứu thuốc Bắc (dược học), thực hành nghề y. 

Có nói nhanh trên Giao Blog về việc viếng thăm nhà cũ của Kaibara, mà cũng là rất nhiều năm trước rồi, ở đây (viết năm 2013). Lần đầu tiên chúng tôi tới là khoảng năm 2003, tức cách nay tới hơn 20 năm rồi.

Kaibara, điểm hậu thế đánh gia lớn nhất về ông, là nhà quốc học. Ông để lại cho đời hàng loạt tác phẩm ghi chép thực địa bền bỉ - ở thế kỉ 21, chúng ta sẽ giật mình khi đọc những dòng ông viết trực tiếp vào hồi cuối thế kỉ 17 khi đến thăm ngôi làng ta đang ở  !

Đôi khi, Kaibara ghi rất rõ về đoàn người cùng đi điều tra điền dã với ông, có ngày tháng năm cụ thể. Mà có lần ông đưa cả bà xã cùng đi.

Đoan Ngọ 10 năm về trước

Hồi ấy quá bận mải.

Không để ý. Đoan Ngọ đến. Giật mình nhìn ngắm khắp trời.

Mình phải băng qua những đồi hoa và những hàng cây tuyệt đẹp.

Băng qua hồ nước.

Băng qua những dải Cá Chép Bay.

Sở làm ở bên kia. Mình hay nói vui là mình phải băng qua cả cánh rừng để đến sở làm.

Nước Yamatai và nữ vương Himiko - quan điểm của thầy Takeda Tsuneyasu 竹田恒泰 xuất thân hoàng tộc

Nhà bình luận danh tiếng Takeda Tsuneyasu được biết đến là người có gốc hoàng tộc - con cháu của cung Takeda trong hoàng gia, là anh em họ với thiên hoàng hiện nay (nhân dân quen gọi là "đức kim thượng").

Về nhà nước Yamatai và nữ vương Himiko, đến nay, chỉ tính sách riêng có lẽ tính bằng đơn vị "hàng ngàn" cuốn (chỉ tính từ thời Minh Trị đến nay). Thầy Takeda tự nhận là: đã đọc hết !

Núi Cao Tổ "mở núi" năm 2025 (thượng tuần tháng 5)

Núi Cao Tổ (高祖) ở nước Ito, với tôi luôn huyền bí và thú vị. Quả núi ôm trong mình nó một ngôi thành cổ có qui mô lớn, lại có thêm một ngôi thành trung cổ nữa, rồi lại bao xóm làng và phố phường hiện đại của thế kỉ 21.

"Cao Tổ (高祖)" được đọc thành "Takasu (たかす)" trong tiếng Nhật ở vùng Itoshima (vùng khác sẽ đọc khác), nhưng vẫn ngầm ý chỉ một thời "cao tổ" - gắn với truyền thuyết con cháu của Hán Cao Tổ đã vượt biển sang đây.

Hồi tôi ở trong làng, đã vài lần đi dự lễ mở núi. Hồi đó, chỉ có lễ mở núi ở trong đền Cao Tổ, mà chưa có nhóm leo núi sau lễ như bây giờ !

Thầy cúng ở đền thì tôi vẫn thường xuyên gặp. Ông luôn lịch sự gọi tôi bằng họ, mà không gọi bằng tên như các vị khác ! Cơ bản, người trong vùng gọi tôi bằng tên, tức Giao. Gọi bằng họ, thì chỉ có một vài người mà thôi.

Đền Cao Tổ cũng thờ Hoàng hậu Thần Công. Trong thần tích của đền, có ghi: khi hoàng hậu đi chinh phạt Triều Tiên trở về đây, bà đã cho dựng ngôi đến theo hướng Càn.

Thông tin học thuật : Hội thảo quốc tế “Nữ giới trong dòng chảy lịch sử Nhật Bản” ngày 16/5/2025

Ngày mai, tại Tp. Hồ Chí Minh. Hội thảo trọn một ngày - Thứ Sáu, ngày 16/5/2025. 

Đại khái hội thảo như trong ảnh.

Một thời đồng dụng Pentax và Canon - tháng 8 năm 2001

Hồi tháng 8 năm 2001, vào dịp nghỉ hè, tôi đi điều tra điền dã.

Có thể ở tại thực địa trong cả tháng 8 và tháng 9, miễn là đầu tháng 10 thì có mặt tại trường để tiếp tục vào kì hai của năm học là được.

Sự kiện 11.9.2001 tại nước Mĩ, làm rung chuyển thế giới lúc đó, tôi nhận thông tin lúc đang ở tháp truyền hình Fukuoka là chính ở chuyến đi điền dã quan trọng này.

Đại học Nhật Bản mở đầu năm học ở tháng 4 (học kì 1 nếu nhập học tháng 4), rồi được nghỉ hè, từ tháng 10 thì bắt đầu học kì 2. Đến tháng 4 năm sau lại bắt đầu năm học mới.

Ở một entry cũ trên Giao Blog (năm 2021, ở đây), tôi đã nói về chiếc máy ảnh kĩ thuật số hiệu Canon đầu tiên mà tôi sử dụng - bây giờ vẫn lưu được.

Tháng 4 với cây hoa sakura của nhà hàng xóm ở Itoshima

 Một gia đình hàng xóm cũ của tôi.

Nơi có một nhóm võ sĩ được chính phủ địa phương (Han) thời Edo giao việc coi tàu. Con cháu của họ thành lập làng xóm. Tư liệu hành chính của thời kì coi tàu ấy còn giữ đầy đủ và được truyền tay nhau để bảo lưu (mỗi nhà giữ một năm).

Năm mà gia đình hàng xóm cũ của tôi giữ thì tôi được "ngâm cứu" thỏa mái. Định kì đọc dần, sao chụp dần, và tôi bảo lưu thành một bản số hóa - số hóa của thời kì đầu tiên ở thế kỉ 21, mà là của phía dân tộc học (tính là tài liệu tại chỗ của dân tộc học), nên có lẽ không hoàn bị như bây giờ (2025).

Quê hương đổi thay - nhìn lên làng xóm khu vực Bó Hùng và Quảng Uyên

Cái tên "Quảng Uyên" với hình bóng xa xưa là "châu Quảng Uyên" làm gợi nhớ những nhân vật kiệt xuất của mảnh đất Cao Bằng: Nùng Trí Cao thời Lý và Tống, các vua Kính Khoan - Kính Hoàn - Kính Vũ của nhà Mạc (thời kì nhà Mạc ở Cao Bằng).

Nhưng mà thay đổi địa danh luôn luôn trong khoảng 50 năm qua, do tách nhập luôn luôn ! Lúc thì nhập với "huyện Phục Hòa" để thành "huyện Quảng Hòa", lúc lại tách ra về lại "huyện Quảng Uyên", rồi chưa kịp làm gì thì lại về "huyện Phục Hòa" !

Kỉ niệm dọc đường dân tộc học của thầy Suenari 末成 : 1- ngôi "đình Sắc" ở Triều Khúc

Thầy Suenari đến Việt Nam điều tra dân tộc học lần đầu tiên vào năm 1992. Ông đến thăm làng Triều Khúc (Hà Nội) vào một lần nào đó, rồi quyết định chọn đây là điểm nghiên cứu điền dã dân tộc học dài hạn.

1. Đợt điều tra làng Triều Khúc lần đầu tiên là vào tháng 8 và tháng 9 năm 1994. Nhưng thời gian đó, ông còn du lãng khá nhiều làng mạc khác: Bối Khê, Phố Hiến, Mộ Trạch, Mộc Châu, đó đây ở Hà Tây (tên tỉnh lúc bấy giờ),...

Văn nghệ Thứ Bảy : Chúng tôi đã cùng tham gia "Hội thi ăn cơm khỏe" thời Bình Thành (2003)

Bây giờ đang là thời Lệnh Hòa - về niên hiệu Lệnh Hòa (Reiwa) bắt đầu khi nào thì trên Giao Blog có thể xem lại ở đây và ở đây.

Trước Lệnh Hòa là thời Bình Thành. Chúng tôi lưu học ở thời Bình Thành, những năm tháng đáng nhớ nhất của mỗi chúng tôi là ở thời Bình Thành. Về một mùa xuân thời Bình Thành, lúc cùng nhau đi du lãng giữa rừng hoa anh đào năm đó, thì đọc lại ở đây.

Vẫn là gia đình họ Khâu người gốc Hoa ở Mai Châu - con gái ông Thaksin đắc cử Thủ tướng Thái Lan

Về dòng họ Khâu, một dòng họ người Hoa gốc Mai Huyện (Mai Châu, Quảng Đông) đã di cư vào Thái Lan nhiều đời trước, mà đương đại thì với người anh trai là Khâu Đạt Tân (tức cựu Thủ tưởng Thaksin) và người em gái là Khâu Anh Lạc (tức cựu Thủ tướng Yingluk), trên Giao Blog, từ rất lâu đã giới thiệu ở đây.

Nhắc lại dòng họ Khâu, bởi tin mới nhất là một phụ nữ của dòng họ này lại vừa đắc cử Thủ tưởng Thái Lan - Thủ tướng đời thứ 31.

Như vậy, dòng họ Khâu đã liên tiếp có 3 người ra làm thủ tướng Thái Lan: ông Khâu Đạt Tân, rồi em gái ông, bây giờ là con gái của ông. Tên "Khâu Đạt Tân" theo thông tin cũ của tôi là tên trong gia phả. Nhưng khi về thăm quê ở Quảng Đông, có lúc ông được họ hàng của mình gọi là "Tha Tín" (Khâu Tha Tín).