Nhật Bản học Khai phóng (bản cập nhật 2025)

Có một khóa học mang tên "Nhật Bản học Khai phóng" được mở trong trường Libero. Ở thời điểm cuối năm 2025 là khóa thứ 4.

Vấn đề "dân tộc" từ thuật ngữ quốc tế tới thực tiễn Việt Nam (trình bày của bạn Brain Wu)

Mấy năm trước, khi viết một bài học thuật về nhà dân tộc lớp tiên phong của nước Việt Nam mới, là cụ Lã Văn Lô - vốn là tri châu Hữu Lũng rồi theo cách mạng, phụ trách vấn đề dân tộc của trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam thời kì đầu tiên (nhóm kề cận của ông có các nhà dân tộc đàn em như Nguyễn Hữu Thấu, Mạc Đường,...)- tôi đã bàn nhanh về thuật ngữ "dân tộc" được phổ cập trong xã hội Việt Nam từ cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960. Một trong những người góp công cho việc phổ cập thuật ngữ "dân tộc" này chính là cụ Đào Duy Anh.

Bài viết về Lã Văn Lô đó đã in vào sách chung, có thể xem lại ở đây (có bài từ 2017, tới 2020 mới in chính thức vào sách).

Mai táng tự nhiên 樹木葬 ("yên nghỉ dưới gốc cây" ) - một hình thức mai táng mới ở Nhật Bản gần đây

Xã hội Nhật Bản ở đầu thế kỉ XXI đang có những biến động lớn về phương diện nhân văn (già hóa, đơn thân hóa, thiếu trẻ em,...), nên hình thức mai táng cũng đang có những biến động lớn.

Hình thức mai táng truyền thống vẫn được duy trì ở những gia đình và cá nhân có điều kiện duy trì.

Lại có nhiều hình thức mai táng mới được phát minh. Một trong số đó là "mai táng tự nhiên" (nguyên gốc tiếng Nhật là thụ mộc táng 樹木葬 - jumoku'so - với nghĩa gốc là mai táng dưới gốc cây, tức chôn di cốt vào gốc cây thay cho mộ được kiến thiết bằng vật liệu đá thường thấy trước nay).

Di cốt là thi thể đã được hỏa táng.

Có thể tường tượng là cuộc sống sau khi người ta về cõi bên kia thì phần di cốt được "nằm ngủ dưới gốc cây". Có thể là gốc cây sakura, gốc cây xà cừ, gốc cây thông,...

Văn nghệ Thứ Bảy : vẫn đọc lại Kaibara 貝原益軒 (1630 -1714) - nhà quốc học danh tiếng ở nước Trúc Tiền

Kaibara Ekiken 貝原益軒 là trí thức kiệt xuất thời Edo ở nước Trúc Tiền (Chikuzen) - một phần của tỉnh Fukuoka ngày nay.

Hồi ở lâu dài trong nước Trúc Tiền, mình đã tới thăm viếng nhà cũ của ông. Một phần nhà cũ trở thành bệnh viện Kaibara - hậu duệ hiện nay của ông nối tiếp một công việc của ông, đó là hành nghề y dược. Ông có nghiên cứu thực vật, nghiên cứu hoa, nghiên cứu thuốc Bắc (dược học), thực hành nghề y. 

Có nói nhanh trên Giao Blog về việc viếng thăm nhà cũ của Kaibara, mà cũng là rất nhiều năm trước rồi, ở đây (viết năm 2013). Lần đầu tiên chúng tôi tới là khoảng năm 2003, tức cách nay tới hơn 20 năm rồi.

Kaibara, điểm hậu thế đánh gia lớn nhất về ông, là nhà quốc học. Ông để lại cho đời hàng loạt tác phẩm ghi chép thực địa bền bỉ - ở thế kỉ 21, chúng ta sẽ giật mình khi đọc những dòng ông viết trực tiếp vào hồi cuối thế kỉ 17 khi đến thăm ngôi làng ta đang ở  !

Đôi khi, Kaibara ghi rất rõ về đoàn người cùng đi điều tra điền dã với ông, có ngày tháng năm cụ thể. Mà có lần ông đưa cả bà xã cùng đi.

Nước Yamatai và nữ vương Himiko - quan điểm của thầy Onagi Zenko 小名木善行

Giới thiệu nhanh về thầy Onagi:

"小名木善行 おなぎ　ぜんこう

昭和３１年（１９５６）１月生まれ。静岡県浜松市出身。国史啓蒙家・古典文学研究者。日本の心を解き明かす国史啓蒙の第一人者として、古事記や日本書紀、万葉集、百人一首など、日本の古典文学や歴史研究において幅広い活動を展開。日本の伝統文化と精神を現代に伝えるべく、数々の著書を世に送り出している。近年はＹｏｕＴｕｂｅ『ＣＧＳ』や『結美大学』などの動画出演でも注目を集め、２０１３年８月より独自のＹｏｕＴｕｂｅチヤンネル『倭塾』を開催。日本文化の魅力を世界に発信し続け、その幅広い知識と深い洞察力で、日本の未来への希望を語る活動を続けている（本データはこの書籍が刊行された当時に掲載されていたものです）

https://www.hmv.co.jp/artist_%E5%B0%8F%E5%90%8D%E6%9C%A8%E5%96%84%E8%A1%8C_000000000544083/biography/

"

Bây giờ nghe thầy Onagi bàn về nước Yamatai và nữ vương Himiko.

Nguồn: 2023

Thầy nói sôi nổi, nhưng rất chính xác, bằng ngôn ngữ dễ hiểu.

Chương Thái Viêm và quan điểm hạ thấp Gia Cát Lượng (bài Nguyễn Minh Nhựt)

Một diễn giải khá thú vị về quan điểm sử học của Chương Thái Viêm.

Về Chương Thái Viêm, trên Giao Blog, có thể đọc lại ở đây.

Tháng 3 với lễ hội "Cầu Mùa 豊年祭 " ở ngôi đền danh tiếng Tagata 田縣神社

 Đây là một ngôi đền ở tỉnh Aichi (Nhật Bản).

Tên ngôi đền là Tagata (âm Hán Việt của chữ "Tagata" là "Điền Huyện"), nên trong tiếng Việt trước đây có khi được gọi là "đền Điền Huyện". 

Tagata là một ngôi đền cổ danh tiếng (có tên trong sách Diên Hỷ thức  - được biên soạn vào đầu thế kỉ X (năm Diên Trường 5, tức năm 927).

Trong khuôn viên đền Tagata có nhiều hình dương vật. Dương vật là linh vật của ngôi đền.

Học giả Suenari Michio với "điểm nhìn Đông Á" thường trực và quán triệt - Mở đầu

Một chủ đề quan trọng, mà tôi dự tính viết dài dài về thầy Suenari Michio (1938-2024). Sẽ vừa viết bài học thuật vừa viết những đoạn ngắn mang tính ghi chép trên Giao Blog.

Bài này, viết nhanh nhân nhớ lại một giải thường năm 2022 của học giả trẻ tuổi Kawase Yoshitaka  川瀬 由高 (hiện là giảng viên thuộc Khoa Xã hội học - Đại học Edogawa, ở tỉnh Chiba, Nhật Bản).

Tin về giải thưởng của Kawase đã có từ năm 2022, nhưng tôi do bận mải mà chưa kịp giới thiệu ra xung quanh (chỉ biết mang tính cá nhân mà thôi).

Văn nghệ Thứ Bảy : Lại đến với hòa thượng Hồng Tiệm và những bờ xôi ruộng mật vẫn trải dài

Viết lại về chuỗi sự kiện đã diễn ra gần 20 năm về trước, từ tài liệu do chính mình làm ra bằng chính quá trình sống và ở của mình tại thực địa ! Công việc của các học đồ dân tộc học là vậy. 

Đại khái bờ xôi ruộng mật vẫn trải dài, sau một cuộc giữ đất giữ nguồn nước của các hậu duệ chùa làng, nơi hòa thượng Hồng Tiệm đã nêu gương từ mấy trăm năm trước.

Ghi nhớ về một buổi học - môn "Văn hóa Dân gian Nhật Bản" bắt đầu được giảng dạy

Có một trùng hợp, đó là trùng vào bối cảnh chung khi hai quốc gia Việt Nam - Nhật Bản kỉ niệm 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao (1973-2023). 

Việc trùng hợp vẻ như rất ngẫu nhiên, chúng tôi không để ý đến nữa ! Nhưng nhìn rộng ra, với bối cảnh lớn hơn, thì sẽ thấy là không ngẫu nhiên. Bởi đã có một quá trình chuẩn bị rất lâu dài, về nhân lực, về quan hệ học thuật của học giới hai nước, về bối cảnh quốc tế và khu vực, và về học sinh (cấp độ đại học).

Từ rất nhiều năm trước, tôi đã để ý và viết nhanh về mối quan hệ giữa nhóm trí thức của phong trào Đông Du (lãnh đạo bởi các lãnh tụ Cường Để - Phan Bội Châu) với nhóm Chương Thái Viêm (có nhiều người) của Trung Quốc tại Tokyo hồi đầu thế kỉ 20. Một quan tâm của họ, bên cạnh công việc cách mạng dân tộc, chính là học thuật chung của Đông Á, trong đó có "Văn hóa Dân gian" (Dân tục học). Có thể tính đó là một khởi điểm.

Những người gieo hạt : Torii Ryuzo (1870-1953) - nhà dân tộc học đầu tiên của Nhật Bản

Lớp người tiên phong ở thời Minh Trị.

Lớp người có những cuộc đời ngoại hạng. Torii chỉ học tiểu học chính qui, đang học thì bỏ dở. Rồi ông tự học tất cả chương trình các cấp phổ thông.

Ông là nhà dân tộc học tiên phong, không có bằng đại học, nhưng 16 tuổi đã tham gia thành lập Hội Nhân loại học Nhật Bản. Đến năm 51 tuổi thì lấy học vị Tiến sĩ Văn học.

Ông là người Nhật Bản đầu tiên đi điều tra điền dã ở nước ngoài. Dấu chân ông rải khắp vùng Đông Bắc Á, sang cả châu Âu và Nam Mỹ !

Đại khái vậy.

Bài đầu tiên giới thiệu cẩn thận nhất về sự nghiệp của Torii lại là của chính ông thầy mình - thầy Suenari Michio.

Văn nghệ Thứ Bảy : Geisha ở quán ăn sẵn sàng phục vụ khách tới bến - viết từ tư liệu điền dã dân tộc học

Gần đây, Giao Blog có điểm tin về Geisha liên quan đến các tiểu thuyết và tự truyện, xem lại ở đây. 

Dù là tiểu thuyết (bán rất chạy) hay tự truyện (cũng bán chạy không kém), thì đó đều là truyện kể về Geisha ở vùng cố đô Kyoto (quận Gion), gắn với một Geisha nổi danh là Mineko (sinh năm 1949, lúc làm nghề thì có thu nhập tới nửa triệu USD một năm).

Còn Geisha ở vùng chủ nhân Giao Blog đã làm điều tra dài hạn trong các năm đầu thế kỉ XXI thì chỉ là Geisha quê mùa nằm giữa hai tỉnh Fukuoka và Saga, chủ yếu phục vụ anh em thợ mỏ của vùng khai thác than thời Chiêu Hòa mà thôi (về vùng khai thác than ấy, trên Giao Blog có thể xem ở đây hay ở đây).

1. Có khi là một Geisha được chính bố đẻ đem bán đi để cốt có tiền uống rượu. Họ đến khu vực làng xóm ấy từ nơi rất xa, để tựa như mai danh ẩn tích.

Họ đến làm việc trong các quán ăn hay các quán trà ở địa phương vùng mỏ. Các phu mỏ sẽ tới. Các ông chủ mỏ cũng tới. Trong các chủ mỏ nổi danh thời Chiêu Hòa đã đến các quán trà vùng mỏ này có ông Ito-Den-emon, Giao Blog đã đề cập nhanh ở đây (tháng 7 năm 2014).

Người Triều Tiên tự phê phán "hiếu học Triều Tiên" : thầy Choi vừa chính thức cho đăng báo

Thầy Choi là người Hàn Quốc, đã lưu học Nhật Bản và ở lại Nhật Bản từ mấy chục năm trước, hiện giáo sư Đại học Đông Á. 

Thầy Choi là một người đàn em của ông thầy tôi (kém hai tuổi). Hai mươi năm trước, trong nhóm học tập của thầy tôi, tức S. zemi, chúng tôi luân phiên đọc sách mới xuất bản của thầy Choi, cuốn về chủ đề gia tộc Hàn Quốc và tục thờ cúng tổ tiên ở Hàn Quốc. Đấy là một trong những cuốn sách về văn hóa truyền thống Hàn Quốc/Triều Tiên đầu tiên mà bản thân tôi đọc kĩ.

Trông về những làng chài bán nông bán ngư đang có thêm nhiều lữ quán

Viết cho ngày 1 tháng 8 năm 2019

Vượt qua biển lửa của nắng hè : mùa của các học hội trên toàn quốc

Ấy là chuyện của học giới Nhật Bản. Mỗi dịp hè tới là như vậy. Bây giờ, đang là thượng tuần tháng 6, từ giờ hết cả mùa hè, sẽ là liên tiếp các đại hội nghiên cứu thường niên của các học hội (hàng năm, các học hội định kì mở không gian để các nhà nghiên cứu tới trình bày và trao đổi nghiên cứu mới, hội trường được luân chuyển hàng năm tới các nơi trên toàn quốc).

Có những mùa hè, đám thanh niên chúng tôi tham gia vào công việc tiếp đón của đại hội nghiên cứu thường niên (hoặc là đại học của tôi được chọn làm hội trường, hoặc là phía chi bộ học hội cử,...). Cái nắng và nóng dữ dội những lần đó, bây giờ vẫn nhớ !

"Người lạ quen biết" vừa trở thành Di sản Văn hóa Phi vật thể UNESCO

Tên chính thức bây giờ được sử dụng là "Thần tới thăm" (lai phỏng thần来訪神, raiho-shin). UNESCO cũng sử dụng cách gọi Raiho-shin. Và tên đầy đủ là: Raiho-shin, ritual visits of deities in masks and costumes (xem ở đây).

Một quan tâm chung của ngành Văn hóa Dân gian Nhật Bản (tức học hội Văn hóa Dân gian Nhật Bản, và những nhà nghiên cứu về folklore Nhật Bản).

Từ cậu bé nông dân đến "cha đẻ của chủ nghĩa tư bản Nhật Bản" (ông nội của người gieo hạt Shibusawa)

Về nhà dân tộc học, đồng thời là cựu Thống đốc Ngân hàng Nhà nước Nhật Bản và cựu Bộ trưởng Bộ Tài chính Nhật Bản, cụ Shibusawa (1896-1963), và quĩ Phát triển Dân tộc học Nhật Bản mang tên cụ, thì đã giới thiệu nhanh ở đây.

Cụ là một nhà tài chính lừng danh của Nhật Bản sau đại chiến thế giới 2. Đồng thời cũng là nhà dân tộc học đam mê, mà đam mê nhất là bảo tàng và nghiên cứu về các loài cá dưới góc nhìn dân tộc học. Và đặc biệt nổi bật, cụ là một Mạnh Thường Quân lớn (cho đến ngày hôm nay) của ngành dân tộc học - dân tục học (văn hóa dân gian) Nhật Bản.

Câu hỏi sau 100 năm phát triển học thuật, tưởng đơn giản mà hóc búa : Văn hóa Dân gian (Folklore) là gì ?

Văn hóa Dân gian là gì ? Đó là tên hội thảo của Hội Văn hóa Dân gian Nhật Bản, trong đại hội nghiên cứu hàng năm 2017, sẽ diễn ra vào trung tuần tháng 10 sắp tới.

Du lãng trên quê hương, cùng người bạn Maeda - 0 (lời dẫn)

Cũng trong văn mạch như với sê-ri sẽ đi dần dần về ông cháu nhà cụ Yubi (đã viết lời dẫn ở đây).

Maeda chỉ là một nhân viên công ti, nhưng rất say mê với văn hóa địa phương.

Chùa làng và lời gửi gắm của học giả chân đất

Đó là Miyamoto, nhà văn hóa dân gian xuất sắc của Nhật Bản. Một người đi bộ hầu như khắp nước Nhật để ghi chép về phong tục tập quán của nhân dân, trong khoảng nửa cuối thế thế kỉ 20.

Ông cứ đi hết làng này sang làng khác, hết thị trấn này sang thị trấn kia. Người ta gọi ông là học giả đi bộ hay học giả chân đất.