Nhà Mạc ở Thái Nguyên - cây chè trên núi Bóng và dấu tích thành nhà Mạc

Mở đầu bằng bài viết đã đăng báo Thái Nguyên năm 2023 của tác giả Quốc Tuân.

Các thông tin cập nhật và bổ sung thì dán dần lên ở bên dưới đó.

Lễ hội Đà Quận 2026 trên quê hương Cao Bằng - thông tin và ghi chú lại cho rõ về chuông lớn chùa Đà Quận

Nhìn lên quê hương Cao Bằng có chùa Đà Quận.

Đà Quận là gọi tắt "Đà quận công", tức là chỉ danh tướng Mạc Ngọc Liễn của vương triều Mạc (ở cả hai thời kì: nhà Mạc ở Thăng Long - Dương Kinh, nhà Mạc ở Cao Bằng). Sau này, ông được phong Đà Quốc công.

Chùa Đà Quận là ngôi chùa được trùng tu vào thời kì nhà Mạc lên đóng đô tại kinh đô Cao Bình (thuộc Cao Bằng). Hai chuông lớn của chùa Đà Quận (tên chữ là "Viên Minh tự") được đúc vào năm Càn Thống 19 (1611) thời trị bình của vua Mạc Kính Cung. Có hai chuông lớn đúc cùng phong cách nhưng chỉ có 1 chuông có khắc chữ Hán Nôm, còn 1 chuông thì không có văn tự.

Có thể đọc các nghiên cứu về chuông Đà Quận của tôi, từ rất nhiều năm về trước, ví dụ ở đây (năm 2016) hay ở đây.

Gần đây, chuông Đà Quận đã được công nhận là bảo vật quốc gia, đọc lại trên Giao Blog ở đây (tháng 12 năm 2016).

Hội chùa Đà Quận được duy trì lâu dài trong lịch sử. Gần đây, sau khi có bảo vật quốc gia được công nhận, lễ hội này tiếp tục được tỉnh Cao Bằng đẩy mạnh, như một nguồn lực lịch sử văn hóa cho phát triển văn hóa và du lịch địa phương.

Tên các xã ở Cao Bằng từ tháng 7/2025 : có "Thục Phán" và "Nùng Trí Cao", thấy "thiếu" vương triều Mạc nhưng "thừa" Nguyễn Huệ

Thú vị nhất, và vui với mình nhất là tên "Quảng Uyên" giữ được.

1. Quê nhà mình bây giờ là "xã Quảng Uyên". Đọc lại cho rõ: xã Quảng Uyên !

Cái tên "Quảng Uyên" đã có từ rất xa xưa, gắn mãi với định vị "châu Quảng Uyên". Mình viết mãi về "châu Quảng Uyên".

Đến thời hiện đại sau 1945 thì có khi là "huyện Quảng Uyên" rồi có khi thành "huyện Quảng Hòa" (sáp nhập "Quảng Uyên" vào "Phục Hòa"), lại trở lại "huyện Quảng Uyên". Từ tháng 7 năm 2025 thì bắt đầu "xã Quảng Uyên".

Trong lịch sử hơn ngàn năm qua của cái tên "Quảng Uyên", đây là lần đâu tiên có "xã Quảng Uyên".

Kinh đô Cao Bình của vương triều Mạc thời kì Cao Bằng - các phát hiện mới về khảo cổ học

Truyền ngôn về mảnh vỡ còn lại tại Ninh Bình của lầu Ngưng Bích vốn ở vương quốc Đàng Trên (1593-1683)

Về vương quốc Đàng Trên, hay vương quốc Cao Bằng, thì trên Giao Blog có thể đọc lại tổng quan ở đây (tháng 12 năm 2022). Bài đã đăng trên tạp chí học thuật về vương quốc Cao Bằng thì có thể lấy bản PDF toàn văn ở đây.

Bây giờ, qua báo chí, giật mình thấy có một truyền ngôn về một mảnh vỡ của lầu Ngưng Bích vốn ở kinh đô Cao Bình của vương quốc Cao Bằng. 

Nhà Mạc thời kì Cao Bằng : Đàng Trên và nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ (bài mới trên Nghiên cứu Lịch sử)

Bài mới trên số 12 năm 2022 của tạp chí Nghiên cứu Lịch sử.

Cập nhật 2022 tình hình đền Quan Quận (Sóc Sơn) thờ 18 quận công nhà Mạc

Về đền Quan Quận, tức Mạc gia từ, ở thôn Thanh Hà xã Nam Sơn huyện Sóc Sơn (Hà Nội), trên Giao Bog có thể đọc ở đây và ở đây.

Về ngôi đền độc đáo này, chúng tôi đã tới khảo sát từ năm 2007, tức từ 15 năm về trước. Gần đây, trong một bài viết năm 2022, chúng tôi có tóm tắt như sau (toàn văn ở đây):

"Từ điển Việt - Bồ - La" (1651) ấn bản mới 2022

Cuốn từ điển tiếng Việt danh tiếng gắn với tên tuổi của giáo sĩ Đắc Lộ (1593-1660) đã xuất bản lần đầu năm 1651 tại châu Âu. Chúng ta quen gọi là Từ điển Việt - Bồ - La. 

Tính ra, đến ngày hôm nay, Từ điển Việt - Bồ - La đã 370 tuổi ! Sang năm sau, năm 2023, thì cụ Đắc Lộ vào tuổi 430 !

Có thể hình dung đại khái như sau, theo mạch tư liệu trên Giao Blog: năm 1593 thì nhà Mạc rời bỏ đồng bằng cùng kinh đô Thăng Long mà thiên di lên vùng Thái Nguyên - Cao Bằng (xem lại ở đây và ở đây); năm 1611 thì chiếc chuông đồng cỡ lớn của chùa Viên Minh ở kinh đô Cao Bình của nhà Mạc thời kì Cao Bằng được đúc (xem ở đây và ở đây); năm 1627 thì có bức "công thư" của chúa Trịnh Tráng (xem ở đây); năm 1627 xuất phát từ Ma Cao rồi lần đầu tiên Đắc Lộ đặt chân lên đất Đàng Ngoài tại cửa Bạng (xem ở đây); trong những năm cuối thập niên 1620 và đầu thập niên 1630, cũng có lúc Đắc Lộ muốn lên Cao Bằng xem vương quốc của Chúa Khánh (nhà Mạc) nhưng luôn bị Lê Trịnh cản trở mà không toại nguyện (xem ở đây và ở đây); nét chữ viết vào thập niên 1630 tại Ma Cao của cha Đắc Lộ (xem ở đây).

Thế rồi, vào năm 1645, lúc phải rời bỏ An Nam vì bị trục xuất, nghĩ việc vĩnh viễn không bao giờ được quay trở lại nữa mà Đắc Lộ đã rất mực bùi ngùi (xem ở đây); đến đầu thâp niên 1650, lúc đã về châu Âu, cha Đắc Lộ cho xuất bản các ấn phẩm quan trọng về An Nam, trong đó có Từ điển Việt - Bồ - La (xem ở đây).

Chuông Đà Quận (chùa Viên Minh) và các bảo vật quốc gia tại Cao Bằng - bản cập nhật 2021

Về chùa Đà Quận (tức chùa Viên Minh) và chuông thời Mạc (năm 1611), trên Giao Blog, thì có thể đọc các bài học thuật của tôi, ở đây hay ở đây.

Văn nghệ Thứ Bảy : 520 năm đất Cao Bằng và môn độc "lày cỏ"

Cuối tuần này, Cao Bằng đang trong dịp các lễ lạt và hoạt động vui chơi kỉ niệm 520 năm thành lập tỉnh/trấn (1499-2019) và 50 năm thực hiện di chúc Hồ Chí Minh (1969-2019).

Mình thì chú ý đến môn thi "lày cỏ" - một môn thi đấu xuất phát từ trò chơi dân gian mang tính đặc trưng của Cao Bằng, mà phổ biến nhất là ở vùng người Tày Nùng.

Những ngày đầu tháng 10, rút cục thì do lịch cơ bản bị đổi bất ngờ, nên giờ này, mình không có mặt ở Cao Bằng được. Đành chỉ nhìn từ xa với sông Bằng cầu Hiến núi Vài.

Dấu vết vương triều Mạc ở khu vực Thác Bản Giốc (bài Nông Đình Đâu)

Chúng tôi đã du lãng, khi thì lướt nhanh trong một vài ngày, rồi thì khi ở lại nhiều ngày, tại khu vực Thác Bản Giốc. 

Từng năm đi qua. Mùa hè có, mùa đông có. Khi thì cố thủ trong làng bản, khi thì ra mướn nhà trọ ở vùng biên tiện cho đi đi lại lại. Khi thì theo quang gánh mà sang chợ bên kia, khi thì theo các thầy các bà đi cúng đi lễ các nơi bên này. Khi thì lên tận đỉnh cao núi thẳm, khi thì ngụp dưới suối. Khi lang bang trong những túp lều nhỏ, khi la cà ở các nhà giữa đồng không mông quạnh. 

Ví dụ đã kể nhanh ở đây hay ở đây.

Đó là vùng Thác Bản Giốc, vùng xã Đàm Thủy, vùng huyện Trùng Khánh.

Vương triều Mạc thời kì Cao Bằng : các di tích, di vật mới tìm thấy ở huyện Đồng Hỷ (Thái Nguyên)

Về vương triều Mạc thời kì Cao Bằng vẫn rất mạnh vào khoảng hai thập niên 1610 - 1620, thì có thể đọc bài học thuật đã công bố ở đây, ở đây hay ở đây.

Trước khi lên Cao Bằng, thì có một thời gian, vương triều Mạc đã chiếm cứ vùng Thái Nguyên. Điều này cũng đã được trình bày ngắn gọn trong các công bố học thuật trên.

Nghề rèn của người Nùng An vừa được đưa vào Danh mục DSVHPVTQG

Đợt mới này, có 17 di sản trên toàn quốc được công nhận - tức là được Bộ Văn hóa (nói tắt) đưa vào Danh mục Di sản Văn hóa Phi Vật thể Quốc gia. Một trong số đó là Nghề rèn của người Nùng An ở xã Phúc Sen huyện Quảng Uyên tỉnh Cao Bằng.

Đến hiện tại, tỉnh Cao Bằng có hai di sản quốc gia trọng yếu, là chuông Đà Quận (chùa Viên Minh) và nghè rèn Nùng An (xã Phúc Sen), thì với tôi, đều là gắn bó thiết thân.

Rất gần với chiếc chuông lớn Đà Quận của nhà Mạc năm 1611 : một đám cưới đáng nhớ năm 2018

Đó là khu vực thành phố Cao Bằng ngày nay, gắn với sông Bằng Giang và phố Mục Mã, chùa Đà Quận và chùa Đống Lân.

Về chiếc chuông lớn Đà Quận (đúc năm Càn Thống 19 đời vua Mạc Kính Cung đóng đô tại Cao Bằng, tức năm 1611), bây giờ đã là bảo vật trọng yếu của quốc gia, thì đọc ở đây và ở đây.

Du lãng ngoại thành, phát hiện quốc hiệu "Việt Nam" năm 1681

Đợt trước, đã phát biểu chính thức về quốc hiệu "Nam Việt" hay "Việt Nam" thuộc thời kì nhà Mạc ở Cao Bằng, gắn với chuông Đà Quận năm 1611 (đã đi cụ thể ở đây, ở đây, và ở đây, ở đây). Không phải đợi đến nhà Nguyễn sau này mới có tên "Việt Nam".

Hôm nay, chúng tôi tranh thủ đi ra ngoại thành. Chỉ là ngoại thành mà thôi. Dự một lễ hội ở chùa làng.

Một ngôi chùa khác trong làng, tức ngôi không có lễ hội vào hôm nay, thì lại có một tư liệu thú vị vừa được phát hiện. Đó là: trên tư liệu mang niên đại 1681 (năm Chính Hòa thứ 2 thời Lê Trung Hưng), chúng tôi thấy rất rõ quốc hiệu VIỆT NAM. May là vào đúng dịp trùng tu, tư liệu được đưa xuống dưới, thì mới có cơ hội xem một cách kĩ lưỡng và dễ dàng.

Đeo gươm và vác cuốc đi mở cõi : xung quanh năm 1600s với vùng đất Phú Yên

Thời điểm xung quanh năm 1600, có nhiều vận động đáng chú ý. Tôi thì quan tâm tới các bước đi của nhà Mạc ở Cao Bằng, mà tiêu biểu là chuông Đà Quận mang niên đại 1611 (đã đi ở đây hay ở đây).

Thế chân vạc rất rõ ở thời điểm đó. Nhà Mạc là chân vạc ở phía Bắc, được gọi là Đàng Trên.

Một chân vạc quan trọng ở phía Nam là giang sơn của họ Nguyễn, được gọi là Đàng Trong. Lúc đó, người Kinh nối nhau đeo gươm và vác cuốc đi mở cõi.

Cao Bằng ký lược (bản dịch Nguyễn Đức Toàn)

Dịch giả Nguyễn Đức Toàn đã tặng bạn đọc bốn phương một bản dịch tiếng Việt cho tác phẩm trọng yếu là Cao Bằng thực lục (đã đi ít hôm trước ở đây và ở đây). 

Bây giờ, anh tặng tiếp bản dịch một tác phẩm quan trọng nữa, là Cao Bằng ký lược. 

Non nước Cao Bằng và phát triển du lịch bền vững (chùm bài nhiều kì)

Hôm nay, nhận điện thoại của các cụ phụ lão ở chùa Đà Quận (thành phố Cao Bằng). Từ đầu năm 2017, các cụ đã thành lập ban thường trực tại chùa. Trước đây thì chưa.

Chùa Đà Quận hay chùa Viên Minh, một điểm du lịch quan trọng của Cao Bằng, thì có những bài đi trước đây, ví dụ ở đây hay ở đây.

Tác phẩm của Bế Hựu Cung : Cao Bằng thực lục (bản dịch Nguyễn Đức Toàn)

Liên quan đến cuốn sách này, tức cuốn Cao Bằng thực lục, có thể tham khảo thêm các bài đã đi trên blog này, ở đây hay ở đây.

Chuông lớn Đà Quận ở Cao Bằng : bài mới trên Nghiên cứu Lịch sử

Ít hôm trước, ba chúng tôi đã dự tính đi thăm đôi chuông Đà Quận (ở đây, ngày 9/4).

Sau đó, là cùng nhau đi (ở đây, ngày 12/4).

Hôm nay, nhận tin một bài mới của mình về chuông Đà Quận vừa xuất hiện trên tạp chí chuyên nghành Nghiên cứu Lịch sử (số 2 năm 2017).