Thầy Furuta - những kỉ niệm tự kể, và từ bè bạn cùng học trò Nhật Việt

Tôi gặp thầy Furuta lần đầu tiên vào mùa thu năm 1999, tại khuôn viên của Đại học Tokyo. Hôm ấy, ông dành cả một buổi sáng mấy tiếng cho chúng tôi. Chúng tôi được xem nhanh cả hai phòng nghiên cứu của ông (một phòng thì ông bảo là phòng nghiên cứu với tư cách giáo viên, một phòng thì ông bảo là văn phòng với tư cách lãnh đạo nhà trường).

Lần gặp đó, ông cho biết ông sinh năm 1949. Tức là ông đúng ngang tuổi phụ huynh của tôi, đều là tuổi Sửu !

Sau đó, hàng năm, tại Tokyo hay nơi nào đó, tôi vẫn thi thoảng gặp thầy. Khi biết tôi có dự kiến nghiên cứu làng xã Nhật Bản, thay vì nghiên cứu Việt Nam, trong chương trình học tiếp theo (nếu thi đỗ), thì ông thấy thú vị và luôn động viên.

Dù khác chuyên môn, nhưng tôi vẫn tích trữ và đọc các tác phẩm của Furuta. Đặc biệt, đáng nhớ là tháng 1 năm 2001, tôi đi hiệu sách lớn ở Ueno, thấy và mua một cuốn sách ảnh khổ lớn về Đông Nam Á (có Việt Nam, Lào, Cam Bốt) do Furuta là tác giả phần thuyết minh và chú thích ảnh. Tôi mua cuốn đó để làm kỉ niệm, đánh dấu một cuộc thi rất vất vả, nên có ghi ở trang bìa lót dòng chữ bằng bút mực xanh: "Tokyo tháng 1 năm 2001. Sau mùa thi vào Chương trình Tiến sĩ Đại học Ngoại ngữ Tokyo".

Gần gũi thầy nhất là trong 10 năm qua (2016-2026) ở Trường Đại học Việt Nhật (VJU) - nơi ông là Hiệu trưởng đầu tiên. Có rất nhiều kỉ niệm trong cả một thập niên, mà một việc đáng nhớ là ông đồng ý với đề xuất của tôi về môn "Văn hóa Dân gian Nhật Bản" ở bậc đại học. VJU là nơi đầu tiên tại Việt Nam chính thức giảng dạy môn học này. Không, có lẽ ngoài Nhật Bản, thì VJU là đại học đầu tiên trên cả thế giới dạy môn này.

Hôm nay, tôi mở một entry này để ghi chép những kỉ niệm về nghiên cứu và giao lưu văn hóa Việt Nam - Nhật Bản, do chính thầy Furuta kể, và cũng là những kỉ niệm mà bạn bè và học trò Nhật Việtcủa ông kể về ông.

Mở đầu là một stt ngắn gọn mà thú vị của thầy Kurihara (một chuyên gia về phong trào cộng sản quốc tế và Đảng Cộng sản Việt Nam).

Thầy Kurihara nguyên là Giáo sư của Đại học Ngoại ngữ Tokyo. Hiện nay là Cố vấn Đặc biệt của Hiệu trưởng VJU. Stt của thầy Kurihara có cả bản tiếng Việt và bản tiếng Nhật.

Đại học Việt Nhật (VJU) có tân Hiệu trưởng - Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Oanh vốn là Phó Hiệu trưởng trong một thập niên vừa qua

Trường Đại học Việt Nhật (VJU) là một cơ sở nằm trong Đại học Quốc gia Hà Nội (VNU). Năm 2026, VJU đón:

- Khóa 10 của hệ Thạc sĩ,  

- Khóa 6 của hệ Cử nhân,

- Khóa 1 cửa hệ Tiến sĩ.

Có nghĩa là, về đào tạo, VJU đã mở hệ Thạc sĩ trước nhất (đã được 10 năm), sau đó là mở hệ Cử nhân (đã được 6 năm), bây giờ thì cũng đã khai giảng hệ Tiến sĩ.

Gần đây, Hiệu trưởng đầu tiên của VJU là thầy Furuta Moto (chuyên gia về Việt Nam học của Nhật Bản, nguyên Giáo sư Đại học Tokyo, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại cương thuộc Đại học Tokyo) đã có buổi giảng cuối cùng tại VJU, nhà trường đã tổ chức buổi giảng cuối cùng đó thành một lễ tri ân thầy.

Tiếp nối công việc của thầy Furuta, bây giờ là thầy Nguyễn Hoàng Oanh.

Thầy Nguyễn Hoàng Oanh đã giữ cương vị Phó Hiệu trưởng trong suốt thời gian qua, làm tròn số là một thập niên (Hiệu trưởng Furuta, Hiệu phó Nguyễn Hoàng Oanh).

Chúc mừng thầy Nguyễn Hoàng Oanh.

Cây đại thụ của dân tộc học Đông Á - thầy Suenari Michio 末成道男 của chúng tôi đã đi xa (1938-2024)

"Thầy đã đi xa vào ngày 4 tháng 1 năm 2024, hưởng thọ 85 tuổi".

Đó là tin báo của gia đình thầy ở Tokyo (Nhật Bản) tới các học trò sau tang lễ.

Tang lễ được cử hành trong phạm vi gia đình. Sau tang lễ, gia đình mới báo tin cho chúng tôi. Giao Blog đưa tin chậm lại, sau đúng một tháng ngày thầy rời xa cõi tạm (4/1 - 4/2/2024).

Thầy nguyên là Giáo sư Đại học nữ Thánh Tâm (Tokyo, 1972-1990), Giáo sư Đại học Tokyo (1990-1998), Giáo sư Đại học Toyo (Tokyo, 1998-2004).

Thầy là nhà dân tộc học Đông Á lừng danh (hiện nay, "dân tộc học" được chuyển thành "nhân loại học văn hóa" tại Nhật Bản). Ông làm điều tra điền dã ở tất cả các quốc gia Đông Á: làng xã Nhật Bản, làng xã Okinawa, vùng tộc người thiểu số ở Đài Loan, vùng làng xã ở Hàn Quốc, vùng người Khách Gia ở Mai Huyện (Quảng Đông, Trung Quốc), vùng Nội Mông (Trung Quốc), vùng nông thôn Hương Cảng, vùng làng xã Việt Nam. Sau này, để so sánh với Việt Nam, ông có tới khảo sát nhanh tại Mianma.

Hiếu Học kiểu Nhật Bản đang bị "lợi ích nhóm" hóa : vì sao con quan to ở chính phủ và quốc hội thường học ở Đại học Tokyo (Todai)

Một phân tích khá thú vị.

Trong đó, đánh giá lại giá trị của hệ thống giáo dục thời Edo (kéo dài mấy trăm năm trong hòa bình): trường học mở ở các han (tạm coi như tỉnh ngày nay), coi trọng nhân tài thực lực (không trọng bằng cấp), nên con nhà nông dân hay nhà buôn mà có thực tài sẽ được ưu tiên để trở thành đội ngũ đại diện và gánh vác công việc của han.

Tác giả cũng đánh giá hệ thống giáo dục thời Minh Trị (thời canh tân đất nước). Đặc biệt, là luận về "lợi ích nhóm" trong đại học đỉnh cao của Nhật Bản. Đại loại, nhóm con vua được đào tạo để tiếp tục làm vua, rồi lại có nhóm con nhà giàu được cài đặt một cách êm thấm bằng tiền.

Tác giả nói đến sự thay đổi cần thiết dành cho: hệ thống xã hội Nhật Bản hiện nay, tâm thế lụy phương Tây (cái gì cũng ngả theo giá trị phương Tây).