Nguyễn Thị Duệ (hiện nay thống nhất tên là Nguyễn Thị Duệ, còn trong tư liệu thì có một số tên khác) là nữ tiến sĩ duy nhất trong lịch sử khoa cử Việt Nam.
Bà sinh trưởng ở Chí Linh thuộc xứ Đông - vùng đất căn bản của nhà Mạc - đã theo cha lên Cao Bằng trong cuộc thiên di từ Thăng Long lên Cao Bằng của vua Mạc vào thập niên 1590.
Có rất nhiều nhân sĩ trí thức mến mộ nhà Mạc đã cùng lên Cao Bằng vào thời gian đó, trong đó có cụ tổ của dòng họ Nguyễn ở Tiên Điền (sau nay đã sản sinh ra các nhân vật kiệt xuất của dòng họ như Nguyễn Nghiễm, Nguyễn Khản, Nguyễn Du,...).
Định đô mới tại Cao Bình xong, vua Mạc đã mở các khoa thi nho giáo để tuyển dụng nhân lực cho bộ máy hành chính của nhà nước. Nguyễn Thị Duệ đã đóng giả con trai để ứng thí và đã đỗ tiến sĩ.
Về Nguyễn Thị Duệ và giáo dục ở Đàng Trên, tôi đã cho đăng tải nghiên cứu trên các tạp chí học thuật, ví dụ có thể xem ở Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử ở đây hay ở đây.
Vào đầu năm 2026, tỉnh Cao Bằng đã tổ chức khánh thành đền thờ nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ tại khuôn viên chùa Sùng Phúc - huyện Hạ Lang tỉnh Cao Bằng trước đây. Đây cũng là dịp hội chùa Sùng Phúc hàng năm.