Chuyển năm, đọc lại bài nhà văn Tô Hoài (1920-2014) đã viết và nói gần 40 năm trước tại Thái Bình

Hồi năm 2021, Giao Blog có đưa bài: "Văn nghệ Thứ Bảy : sau 33 năm, mới được đọc lời bình của Tô Hoài cho lá thư tôi viết năm 1988" (xem lại ở đây). 33 năm, là tính từ 1988 đến 2021. Ở thời điểm đó, lần đầu tiên tôi được đọc bài bình luận của nhà văn Tô Hoài, và cũng đã đưa thắc mắc: bản in lần đầu tiên của bài đó xuất hiện ở đâu, trên báo Thiếu niên Tiền phong hay một ấn phẩm nào khác ?

Gần đây, trong khi chuẩn bị cho kỉ niệm 50 năm Búp trên cành (1976-2026), thì tôi đã thấy được bài viết của nhà văn Tô Hoài, không phải trích, mà là toàn văn, và thú vị là in trên chính tập san Búp trên cành số 57 (xuất bản năm 1988, bởi Hội Văn học nghệ thuật Thái Bình).

Nhân dịp chuyển năm, hướng đến kỉ niệm 50 năm Búp trên cành, trân trọng giới thiệu bài viết của nhà văn Tô Hoài trên Giao Blog. Tôi đã nghe trực tiếp bài nói chuyện này của nhà văn tại khuôn viên Thư viện Tổng hợp tỉnh Thái Bình vào tháng 6 năm 1988. 

Tháng 6 năm 1988 đó, nhà văn có bản thảo cầm tay, nhưng ông không đọc mà nói nhẩn nha theo văn bản. Ông gọi tôi là "Ngô Xuân Giao" bởi ông nghĩ tôi là con cháu của các cụ Ngô Quang Bích - Ngô Quang Đoan cùng làng Trình Phố.

Các bản in thì đã trả lại đúng họ.

Tháng 1 năm 2026,

Giao Blog

---

---

Trích nguyên từ Búp trên cành số 57 (năm 1988, Hội Văn học nghệ thuật Thái Bình), trang 13-15.

Lời BBT

Hưởng ứng cuộc vận động của Liên minh Bưu chính thế giới (UPU) thuộc Liên hiệp quốc, đầu năm nay báo Thiếu niên Tiền phong và Tổng cục Bưu điện Việt Nam phát động cuộc thi “Hành trình của một lá thư”.Nhận được thông báo, ban Văn và ban Thơ của Hội đã tổ chức đợt viết vào những ngày chủ nhật cho các em lớp năng khiếu sáng tác Thái Bình hưởng ứng cuộc thi. Các em Thái Bình được nhận giải tập thể duy nhất và 3 giải cá nhân trong tổng số 11 giải của cả nước."Búp trên cành" giới thiệu với bạn đọc 3 bài được giải cuộc thi và bài phát biểu của nhà văn Tô Hoài, Chủ tịch ban giám khảo, trong buổi lễ trao giải tại Thái Bình ngày 5-6-1988.

TÔ HOÀI

CUỘC HÀNH TRÌNH CỦA MỘT LÁ THƯ
- KẾT QUẢ ĐỢT VẬN ĐỘNG SÁNG TÁC NĂM NAY

Hàng năm cơ quan Liên minh Bưu chính Thế giới mở cuộc thi ra đề tài cho thiếu nhi các nước tham dự. Mỗi năm một đề tài, năm nay đề tài là “Cuộc hành trình của một lá thư”. Có 80 nước hội viên của Liên minh Bưu chính Thế giới phát động thiếu nhi tham dự. Kết quả, ở mỗi nước, trong khi phát giải thưởng trong nước, đồng thời cũng chọn một vài bài được giải cao nhất gửi đi dự thi quốc tế và bài hay nhất trong 80 bài ấy sẽ được phần thưởng đặc biệt: một cuộc du lịch nước Bỉ, là nơi Liên minh Bưu chính quốc tế đóng trụ sở.

Ở nước ta, Tổng cục Bưu điện Việt Nam đã tổ chức cho thiếu nhi cả nước tham dự cuộc thi hàng năm này từ năm ngoái. Cuộc thi được báo Thiếu niên Tiền phong hỗ trợ tổ chức và tham gia công tác sơ khảo, chung khảo. Năm nay thì giờ cho cuộc thi không được rộng rãi như năm ngoái, cho nên từ khi Tổng cục Bưu điện Việt Nam nhận được đầu bài, rồi báo Thiếu niên Tiền phong công bố, các em dự thi chỉ có 3 tháng chuẩn bị và sáng tác.

Nhưng nhiệt tình tham gia của các em thật tuyệt vời, trong một thời gian hạn chế như thế, mà ban tổ chức đã nhận bài của các em khắp nước gửi tới. Từ các thành phố lớn Hà Nội, Huế, Hồ Chí Minh, các tỉnh đồng bằng quan trọng Thái Bình, Thanh Hoá, Hậu Giang đến địa đầu biên giới tận cùng phía bắc và phía nam, từ Cao Bằng, Lạng Sơn, Hoàng Liên Sơn đến Minh Hải, An Giang…Đề tài “Cuộc hành trình của một lá thư”, phân tích rộng ra, có thể thấy được nội dung vừa có tính nhân đạo, tính xã hội và tính quốc tế, chứng tỏ các em có ý thức đúng đắn, sâu sắc đến thế nào mới có thể sáng tác được.

 Trong số 19 sáng tác được chọn vào chung khảo có tới 8 bài của các em ở Thái Bình. Tất nhiên, không đem số lượng để làm bài văn hay, nhưng thành tích đó có thể cắt nghĩa được kết quả, bởi có là những bài khá mới được vào chung khảo.

Do lẽ ấy, chúng tôi tập trung phân tích bài của các em ở Thái Bình làm nền cho nhận xét chung về các sáng tác của các em dự thi năm nay.

***

8 bài của cây bút tuổi thơ ở Thái Bình đều tập trung 2 chủ đề: lá thư và người bưu tá. Các em hiểu đề tài một cách sinh động, sâu sắc: có lá thư, lá thư đi được thì phải có người bưu tá.

Tại sao các em lại nhận thức rõ, nắm được ý nghĩa mặt mạnh như trên. Chính đầu đề cuộc thi đã khơi gợi cho các em liên hệ ra thực tế. Ở mỗi phố, mỗi làng khắp nước ta hiện nay, hầu như nhà nào cũng có người đi xa, người đi học, người đi công tác, đi bộ đội, đi nước ngoài. Hoạt động tình cảm của mỗi người xung quanh chẳng những chỉ ở mọi giao tiếp hàng ngày, mà còn trong sự chờ đợi, lòng nhớ mong lá thư đi, lá thư tới và ngày ngày trông ngóng người bưu tá, niềm vui nỗi buồn đã xúc động qua đây. Mắt thấy tai nghe cuộc sống làng xóm và phường phố, các em đã có một thực tế phong phú. Tình cảm và câu chuyện của các em viết được dựa trên thực tế cuộc sống. Cơ sở của sáng tác là thực tế cuộc sống. Một sáng tác nào, dù của một nhà văn tài năng, cũng đều xây dựng trên nguyên lý và phương pháp sáng tác như thế.

8 bài của 8 em đều viết được, như các em Đỗ Thanh Thủy, Vân Khánh, Phạm Việt Yên. Một số khác đã mở rộng đề tài lên nữa khi liên hệ với thời sự như em Vân Trường miêu tả lá thư của anh bộ đội gửi từ đảo Trường Sa về, như em Chu Xuân Giao nhấn mạnh truyền thống chiến đấu, kể chuyện đường đi của lá thư từ chiến trường miền Nam ra hậu phương miền Bắc, thời kỳ chống Mỹ. Còn em Thu Hiền thì đề cập tới hành trình bức thư với tình cảm quốc tế chan hòa. Cũng có em như Bùi Việt Thắng, bài viết khá, nhưng em đã lẫn lộn sự gợi ý với mô phỏng, bắt chước. Câu chuyện em kể, tuy ly kỳ và hấp dẫn, nhưng lại giống một chuyện khác đã đăng báo. Đọc đề gợi ý cho mình sáng tác theo cách của mình khác với bắt chước, phỏng theo. Bắt chước không phải là độc lập sáng tạo.

Viết một sáng tác cũng chẳng khác làm một công tác. Làm xong phải suy nghĩ, xem xét lại, nghe ý kiến bạn đọc phê bình. Chớ nên cho sáng tác chỉ là năng khiếu, viết được hay không đều là tự nhiên. Không, sáng tác là năng khiếu cộng với rèn luyện, hoặc ra sức rèn luyện cũng có thể viết được. Sáng tác cũng cần sửa chữa khuyết điểm, phát huy ưu điểm, mới viết hay dần lên được.

Cuộc thi năm nay có nhiều điều bổ ích để rút kinh nghiệm. Ở trên, đã trình bày những ưu điểm căn bản, dưới đây phân tích một số nhược điểm trong bài viết của các em.

Tôi có được đọc tham khảo một số bài được giải thưởng quốc tế của thiếu nhi các nước như Liên Xô, Nhật Bản, Madagascar. Sự suy nghĩ nâng thực tế lên trong các sáng tác ấy cao hơn hẳn bài của chúng ta. Những ý nghĩ trẻ thơ trước người bưu tá tận tụy công việc, khi nhận lá thư từ phương xa tới, cái nghĩ của các em ấy bay bổng với những nhận xét khi ngộ nghĩnh, khi xúc động hợp lứa tuổi, về cuộc sống hiện tại, về tình yêu hòa bình. Khả năng nhìn rộng, nghĩ rộng ra quanh một sự việc của các em các nước khá mạnh dạn.

---