William J. Duiker là một học giả có những công trình nghiên cứu công phu về cuộc đời của Hồ Chủ tịch. Trên Giao Blog, có thể đọc lại ở đây.
Mở entry này để sưu tầm vấn đề William J. Duiker và bản dịch tiếng Việt đến thời điểm 2026.
Mở đầu là một số bài giới thiệu nhanh về tác giả.
Sau đó là phần đối chiếu các bản dịch hiện hành ở Việt Nam tính đến thời điểm tháng 6 năm 2026.
Tháng 6 năm 2026,
Giao Blog
---
VỀ TÁC GIẢ
2.
Nay, Gs Nguyen Trung Viet nhắn tin hỏi: Anh ơi, mấy hôm nay cõi mạng xôn xao về cuốn sách của TS. Nguyễn Thành Nam… Quan điểm của anh thế nào? Anh có bản tiếng Anh cuốn sách của J. Duiker?
Lão bảo, cuốn của Nguyễn Thành Nam thì tôi chưa đọc, nhưng cuốn của Duiker thì tôi đọc từ chục niên về trước. Cuốn của Nguyễn Thành Nam được lấy tư liệu từ cuốn sách của Duiker để giảng dạy cho các cháu sinh viên.
Cuốn “Ho Chi Minh: A Life” của William J. Duiker được nhiều học giả xem là một trong những tiểu sử đầy đủ và cân bằng nhất về Hồ Chí Minh do một tác giả phương Tây viết. Duiker đã dành khoảng 30 năm nghiên cứu, khai thác tư liệu từ Việt Nam, Pháp, Nga, Trung Quốc và hồ sơ của Quốc tế Cộng sản.
Đương nhiên, là cuốn sách của một nhà sử học người Mỹ khó có thể giống như những cuốn sách vẫn được lưu hành ở VN. Cách thức khảo cứu, tiếp nhận các kho tư liệu, trích dẫn chứng lý để đưa vào cuốn sách cho thấy tác giả là nhà nghiên cứu chuyên nghiệp và có trách nhiệm với những nghiên cứu của mình.
Chục niên về trước, khi được Nguyễn Cảnh Bình chia sẻ cuốn sách này, tôi đã đọc nó một cách khá vất vả, vì sách dày, hơn 700 trang, với những tư liệu đồ sộ. Chúng tôi đều thống nhất với nhau rằng, nếu không phải là người yêu quý Hồ Chí Minh, thậm chí là yêu đến mê mệt mới có thể giành ra 30 năm, bỏ tiền túi cá nhân để lặn lội đến nhiều địa danh ở các quốc gia trên thế giới theo dấu chân Hồ Chí Minh để viết nên công trình đồ sộ ấy.
Những tác giả lớn ở VN như Nhà văn Sơn Tùng, Nhà văn Nguyễn Thế Kỷ, Nhà văn Thiên Sơn dẫu đã viết cả ngàn trang về Hồ Chí Minh khi cầm cuốn sách của Duiker trên tay vẫn không khỏi ngỡ ngàng, thán phục, trước hết vì chưa ai có thể đầu tư kỳ công như thế.
Khó mà nói hết về sức hấp dẫn của cuốn sách nhưng nội dung của nó có thể toát lên mấy điều: Hồ Chí Minh trước hết là một nhà yêu nước, đây có lẽ là kết luận quan trọng nhất của Duiker.
Ông cho rằng Hồ Chí Minh là người cộng sản có niềm tin thực sự vào chủ nghĩa Marx-Lenin, nhưng động lực sâu xa nhất vẫn là giành độc lập cho Việt Nam. Theo Duiker, chủ nghĩa cộng sản đối với Hồ Chí Minh không phải mục đích duy nhất mà còn là con đường khả thi nhất để giải phóng dân tộc khỏi chủ nghĩa thực dân.
Điều này khác với hai cách nhìn cực đoan, cụ Hồ chỉ là người cộng sản quốc tế. Hoặc Cụ chỉ là người dân tộc chủ nghĩa không có niềm tin cộng sản. Duiker cho rằng Hồ Chí Minh là sự kết hợp của cả hai yếu tố.
Một điểm rất hấp dẫn trong sách là mô tả cuộc đời lưu lạc của Nguyễn Tất Thành. Cụ đã sống và làm việc tại: Pháp; Anh; Mỹ; Liên Xô; Trung Quốc… Duiker cho thấy chính trải nghiệm quan sát thế giới đã giúp Hồ Chí Minh nhận ra rằng vấn đề của Việt Nam không phải là cá biệt mà nằm trong hệ thống thuộc địa toàn cầu.
Duiker nhận xét Hồ Chí Minh không phải mẫu lãnh tụ cộng sản giáo điều. Cụ chịu ảnh hưởng từ truyền thống Nho giáo Việt Nam. Từ tư tưởng yêu nước của các sĩ phu đầu thế kỷ XX và sau đó là tiếp thu chủ nghĩa Marx-Lenin và kinh nghiệm chính trị phương Tây.
Theo Duiker, chính sự pha trộn này tạo nên phong cách lãnh đạo mềm dẻo, thực dụng và giàu tính thuyết phục của Hồ Chí Minh. Chính sách ngoại giao cây tre đã kế thừa rất tốt tư tưởng này của Cụ Hồ.
Hồ Chí Minh từng nhiều lần tìm cách tranh thủ sự ủng hộ của Hoa Kỳ sau Thế chiến II. Cụ trích dẫn Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ trong bản Tuyên ngôn Độc lập năm 1945 và hy vọng Washington sẽ ủng hộ nền độc lập của Việt Nam. Tuy nhiên, bối cảnh Chiến tranh Lạnh đã khiến Mỹ lựa chọn ủng hộ Pháp rồi sau đó là chính quyền miền Nam Việt Nam.
Nói như thế không có nghĩa là cuốn sách của Duiker là hoàn hảo. Khi Duiker viết sách và cho xuất bản năm 2000, nhiều kho lưu trữ quan trọng ở Việt Nam, Trung Quốc và Nga vẫn chưa được mở hoàn toàn cho giới nghiên cứu. Do đó, một số giai đoạn trong cuộc đời Hồ Chí Minh được tái dựng dựa trên hồi ký, báo cáo của mật thám Pháp, hồ sơ Quốc tế Cộng sản. Hơn thế là tư liệu gián tiếp từ những người cùng thời. Điều này khiến một số kết luận mang tính suy luận hơn là chứng minh tuyệt đối.
Bỏ qua những nhược điểm đó thì nhìn chung cuốn sách đã có công rất lớn trong việc truyền bá công cuộc đấu tranh giành độc lập của người Việt do lãnh tụ Hồ Chí Minh đứng đầu. Việc một người Mỹ viết ra điều này có tính thuyết phục rất cao so với những người Việt hậu thế viết về lãnh tụ của mình.
Nói ra điều này để thấy, cách thức phê bình văn học theo lối Hồng vệ binh vô tình đã hủy hoại những giá trị văn hóa và tố cáo sự thấp kém về nhận thức của chính mình.
(Tạm thời thế đã nhé!)
https://www.facebook.com/hai.phanthe.73/posts/pfbid0BDGGWhtoiYpzex2U7RdzoMs2vbdqfofujyqrRAtsVi7RZ8F94mkwjjgGxPbv75Cjl
1.
Tôi gặp GS. Duiker mùa Xuân năm 1991 ở Hà Nội. Hồi đó ông sang HN để thu thập thêm tài liệu, chuẩn bị viết cuốn "Ho Chi Minh: a Life".
Do có cùng "sân chuyên môn" lại mới thi đỗ TOEFL nên tôi được Khoa Sử cử tháp tùng Duiker trong nhiều buổi làm việc với các cơ quan chuyên môn ở Hà Nội.
Duiker khi đó cũng đã gần 60 tuổi, khá cởi mở. Ông cho biết có thể sử dụng tốt tiếng Anh, tiếng Hà Lan, tiếng Nga, tiếng Trung Quốc, tiếng Pháp, có thể đọc hiểu tiếng Việt nhưng nghe và nói thì hơi kém.
Ông kể: hồi Mỹ đưa quân vào Việt Nam tôi được tuyển dụng làm ở Đại sứ quán Mỹ ở Sài Gòn. Trên danh nghĩa tôi nghiên cứu các báo cáo về kinh tế, nhưng thật ra tôi được giao nhiệm vụ chuyên nghiên cứu các nhà lãnh đạo cộng sản Bắc Việt. Tôi hỏi: ai giao nhiệm vụ? Ông tủm tỉm cười: CIA.
Rồi ông kể: chỉ hơn một năm sau, khoảng cuối năm 1965 tôi rời bỏ công việc này. Tôi đã nói với họ rằng cuộc chiến này không thể có kết cục tốt gì cho nước Mỹ. Hồ Chí Minh và các nhà lãnh đạo cộng sản Việt Nam không giống như các đồng chí của họ ở Liên Xô và Trung Quốc. Họ là những người có tinh thần dân tộc mạnh mẽ và nhân dân Việt Nam tin cậy, ủng hộ họ. Tôi nghĩ chúng ta không thắng được họ.
Cùng nghe những lời ông nói có các thầy của tôi ở Khoa Sử và cả đồng nghiệp ở Viện Sử học. Có cả một số sinh viên người Mỹ, người Đức và một cô người Hà Lan nữa.
Nói chung là những ngày ông ở HN làm việc với chúng tôi khá thành công, trên tinh thần hợp tác thẳng thắn, với những cuộc thảo luận có lúc khá căng thẳng giữa ông với GS Đinh Xuân Lâm và PGS Phạm Xanh. Lúc hăng cãi nhau ông và GS Lâm cứ phăng phăng bằng tiếng Pháp, tôi thì điếc đặc. Sau này tôi hỏi thầy Lâm xem hai người cãi nhau về cái gì mà hăng thế. Thầy tôi bảo: ông ấy bảo Hồ Chí Minh là không có tí Stalinist nào, nhưng hình như nửa Maoist, nửa Leninist. Tôi bảo: ông sai rồi! Hồ Chí Minh là Leninist kiểu phương Đông và đậm chất văn hoá Pháp, hào hoa và có cả nét cần kiệm hơi quá đà của ông "Đồ Nghệ". Ông ta có vẻ còn chưa hiểu lắm.
Sau này, Duiker viết rằng: Ho Chi Minh là một người ở đâu đó giữa Lenin và Khổng Tử. Có lẽ ý tưởng này có phần chịu ảnh hưởng từ các thầy tôi ở Hà Nội.
Cần phải nhấn mạnh rằng sau khi chiến tranh kết thúc, suốt thời kỳ 1975-1986 nước Mỹ bị chìm sâu trong "hội chứng Việt Nam" (Vietnam syndrome). Họ tìm cách nuốt trôi thất bại cay đắng bằng thái độ cấm vận thù địch, ủng hộ cả Polpot và Đặng Tiểu Bình tấn công Việt Nam vv Giới nghiên cứu cũng dường như không quan tâm tới Việt Nam nữa.
Trong bối cảnh đó có một số công trình rất có giá trị của giới học giả Mỹ, như hai cuốn sách của A. Woodside, hai cuốn sách của David G Marr và đặc biệt là hai cuốn sách của Duiker: 1) Rise of Nationalism in Vietnam, 1900-1941 (1976) và 2) Communist Road to Power in Vietnam (1981). Đó là những công trình nghiên cứu nghiêm túc, khoa học, góp phần mang lại cho công chúng, nhất là giới trí thức Mỹ những hiểu biết và cách nhìn trung thực, khách quan hơn về lịch sử dân tộc và lịch sử cách mạng Việt Nam. Có thể nói, những nghiên cứu này đã góp phần giải độc cho nước Mỹ, góp phần dọn đường cho quá trình bình thường hoá quan hệ giữa hai nước.
Chính vì vậy mà Duiker, Woodside và cả Marr bị một số người ở Mỹ gọi là "thân Hà Nội" (pro Hanoi), mặc dù họ hoàn toàn không có quan hệ gì với "Hà Nội".
Nói rõ như vậy để những ai có điều kiện tiếp cận và đọc trực tiếp công trình "Ho Chi Minh: a Life" của Duiker.
Dù đứng trên lập trường nào cũng phải thừa nhận đây là một trong những công trình đồ sộ nhất, công phu nhất và là công trình hoàn toàn nghiêm cẩn về Hồ Chí Minh.
Nói vậy không có nghĩa là cuốn sách của Duiker không có những hạn chế. Thứ nhất là sai sót về thông tin. Ví dụ: Đảng Xã hội Pháp mà Nguyễn Ái Quốc tham gia là SFIO chứ không phải là FSP. Hoặc khi ông thu thập tài liệu để viết cuốn sách đó thì ông chưa tiếp cận được kho lưu trữ của Quốc tế Cộng sản. Kho lưu trữ ở Đài Bắc cũng chưa cho đọc tài liệu. Đó chính là lý do mà một khoảng trống dài trong cuộc đời của Hồ Chí Minh ông chỉ phục dựng bằng tài liệu gián tiếp, suy diễn và sai sót nhiều. Chính vì vậy sau này đã xuất hiện cuốn sách của Sophie Quin-Judge " Ho Chi Minh - the Missing Years" để khoả lấp khoảng trống này với cơ sở sử liệu đầy đủ hơn.
Đó là những gì tôi biết và lĩnh hội được trong quá trình làm nghề, có tham khảo các công trình của GS William J. Duiker và các đồng nghiệp khác.
Có thể tôi cũng có chỗ hiểu chưa đúng, nhưng xin mạnh dạn cung cấp thêm thông tin để ai quan tâm thì rộng đường tham khảo.
Dưới đây là tấm ảnh ông Duiker chụp chúng tôi trước cửa Bảo tàng Hồ Chí Minh bữa cùng nhau đến đó xem tài liệu. Ảnh này được ông đưa vào cuốn sách, tôi khi đó là thằng người mặc áo len, đội mũ nồi đứng quay lưng ra ở góc bên phải.
Mới đó mà đã 35 rồi
https://www.facebook.com/tuky.pham.18/posts/pfbid0336toqNTANHrgN32zkUiKjd8gygJZFCxejJ2uP6bVyPDYzbL96Qcqtmajidi3Vrevl
---
VỀ TÁC PHẨM
1.
Bài viết của Minh Cao
https://www.facebook.com/mihcao/posts/pfbid02i9FtNi2ScX6w6wQQ8SxZybRZsmfz8zXARMcgLSFbvwvUyzV9Q6L8UxwBKLv97Kxfl
...
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét
Khi sử dụng tiếng Việt, bạn cần viết tiếng Việt có dấu, ngôn từ dung dị mà lại không dung tục. Có thể đồng ý hay không đồng ý, nhưng hãy đưa chứng lí và cảm tưởng thực sự của bạn.
LƯU Ý: Blog đặt ở chế độ mở, không kiểm duyệt bình luận. Nếu nhỡ tay, cũng có thể tự xóa để viết lại. Nhưng những bình luận cảm tính, lạc đề, trái thuần phong mĩ tục, thì sẽ bị loại khỏi blog và ghi nhớ spam ở cuối trang.
Ghi chú (tháng 11/2016): Từ tháng 6 đến tháng 11/2016, hàng ngày có rất nhiều comment rác quảng cáo (bán hàng, rao vặt). Nên từ ngày 09/11/2016, có lúc blog sẽ đặt chế độ kiểm duyệt, để tự động loại bỏ rác.