Người Kinh có câu “Người đẹp vì lụa” còn người Dao lại có câu: “Áo đẹp không bằng người đẹp, nhưng người đẹp phải có áo đẹp”. Chỉ cần vậy cũng khiến ta thấy vai trò của trang phục đối với vẻ đẹp hình thức của con người. Nhắc đến trang phục truyền thống của cộng đồng 54 dân tộc đang sinh sống trên dải đất hình chữ S của Việt Nam chính là nói đến sự phong phú và đa dạng từ sắc màu đến kiểu dáng. Trang phục được xem là biểu tượng trong văn hóa của từng cộng đồng, thể hiện bản sắc văn hóa, tinh thần dân tộc, địa vị xã hội và tính thẩm mĩ của con người. Với cộng đồng dân tộc Dao lại có các ngành khác nhau, bên ngoài có thể dễ dàng nhận ra họ thuộc ngành nào thông qua trang phục truyền thống. Bởi mặc dù cùng ngôn ngữ, tiếng nói và chữ viết nhưng trang phục của người Dao đỏ hoàn toàn khác với trang phục truyền thống của người Dao tiền hay Dao quần chẹt… Riêng cộng đồng dân tộc Dao tiền có nghệ thuật chấm hoa văn bằng sáp ong trên thổ cẩm là sự khác biệt đáng kể đối với tất cả các dân tộc anh em của người Dao.
Tại huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc Kạn (cũ) nay thuộc xã Ngân Sơn, tỉnh Thái Nguyên vẫn có cộng đồng người Dao tiền duy trì nghề chấm hoa văn bằng sáp ong lên trang phục nên được xem là một trong những kỹ thuật thủ công đặc sắc và độc đáo bậc nhất. Không chỉ là phương thức trang trí trên trang phục, kỹ thuật tạo công cụ in/vẽ sáp ong còn là một loại hình tri thức dân gian được tích lũy và trao truyền qua nhiều thế hệ. Điều này phản ánh thế giới quan và quan niệm thẩm mĩ sâu sắc của cộng đồng. Ở đó, mỗi đường nét được tạo nên không chỉ bằng sự khéo léo của đôi tay, mà còn là sự kết tinh của cả tình yêu, sự tỉ mỉ và khả năng cảm thụ vẻ đẹp tinh tế từ thiên nhiên, cuộc sống.
Mỗi phụ nữ Dao tiền đều tự chấm/thêu hoa văn trên trang phục cho mình. Họ biết sử dụng sáp ong đun chảy rồi dùng dụng cụ được làm từ cật tre tựa như bút vẽ chuyên dụng để chấm lên bề mặt vải tạo ra những hoạ tiết mong muốn trước khi nhuộm chàm từ rất lâu. Khi hoàn tất quá trình nhuộm và giặt bỏ lớp sáp, các đường nét hoa văn sẽ hiện lên rõ ràng với sắc trắng ngà nổi bật trên nền chàm sẫm. Hoa văn là những hình tượng quen thuộc trong đời sống được cách điệu như ruộng bậc thang, dấu chân chim, hoa lá được tái hiện sinh động, mang theo những thông điệp văn hóa và biểu tượng tâm linh riêng của cộng đồng. Những tấm thổ cẩm mang hoa văn sáp ong không chỉ phản chiếu sự khéo léo của phụ nữ Dao tiền mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của văn hóa truyền thống giữa nhịp sống hiện đại.
Để có được những hoa văn như vậy, người nghệ nhân phải dùng các dụng cụ chuyên biệt để chấm tạo hình. Những vật dụng ấy tuy không cầu kỳ nhưng cần sự khéo léo và kinh nghiệm từ khâu chọn nguyên liệu (tre, lá chít) đến hoàn thiện. Họ vót, gọt, uốn và khóa 2 đầu thanh tre lại với nhau thành một loại dụng cụ chấm hay chọn “tay tre rừng” với mỗi loại hoa văn cần có những đường kính khác nhau. Việc tạo hoa văn hình tròn từ những ống tay tre, các đường thẳng hay rích rắc được tạo từ những dụng cụ chấm làm từ những thanh cật tre. Nhìn có thể thấy đơn giản nhưng quá trình tạo hoa văn chuẩn xác hay nét chỉ có thể ở những nghệ nhân hoặc những người có kỹ thuật, kinh nghiệm nhiều.
Trang phục truyền thống của nữ giới ta thấy về cơ bản gồm các thành tố như áo dài thân chàm có thêu hoa văn đường diềm, yếm, khăn thêu điểm xuyết, mũ, dây lưng, quần, chân váy và các phụ kiện khác. Nghệ thuật thêu, in sáp ong và kỹ thuật ghép vải tạo nên bản sắc riêng rất khó nhầm lẫn với các nhóm Dao khác. Các thành tố của trang phục thể hiện rõ sự khác biệt về giới tính, tuổi tác và chức năng sử dụng trong từng hoàn cảnh. Hoa văn được xem như linh hồn của trang phục, nó không chỉ là những điểm nhấn mà còn là bộ nhận diện về văn hóa tộc người.
Hoa văn trên trang phục của đồng bào Dao tiền được tạo tác chủ yếu thông qua kỹ thuật thêu tay, in sáp ong và ghép vải. Bố cục hoa văn thường được xây dựng theo dạng dải ngang - dọc, sắp xếp đối xứng, kết hợp nhịp nhàng giữa các mảng hình học như hình vuông, tam giác, đường gấp khúc, ngôi sao…Đặc biệt là hoa văn thêu tay không trải khắp bề mặt mà được tạo thành các dải ngang/dọc tạo điểm nhấn. Kỹ thuật thêu ngược và không cần khung thêu là điều ít gặp ở kỹ thuật thêu tay.
Việc bố cục không gian không chỉ có tính thẩm mĩ mà còn mang yếu tố biểu trưng. Trật tự của hoa văn thể hiện sự hài hòa giữa con người với thế giới tự nhiên, giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Các họa tiết mang giá trị ước lệ sâu sắc. Nhiều họa tiết gắn liền với vũ trụ quan như mặt trời, ngôi sao, núi rừng hoặc gắn với tín ngưỡng như hình chim - loài vật trung gian kết nối con người và thần linh, chó - vật nuôi trung thành với chủ và góp phần bảo vệ gia chủ…. Có lẽ người xưa không dễ gì chọn những hoa văn như thế bởi thực tế những hoa văn này không chỉ đơn thuần mang tính trang trí, mà còn là phương thức mã hóa tri thức dân gian. Chúng giúp thế hệ sau giải mã/đọc được lịch sử văn hóa của cộng đồng qua từng đường nét.
Màu sắc trong nghệ thuật chấm hoa văn sáp ong nổi trội là sắc chàm và trắng ngà tạo nên bản sắc thị giác của trang phục Dao tiền. Phải chăng màu chàm thể hiện sự gắn kết con người với núi rừng và nói lên tính giản dị trong đời sống của cư dân?. Màu trắng ngà đóng vai trò cân bằng thị giác, đồng thời làm nổi bật các đường nét hoa văn? Sự phối hợp hài hòa giữa các gam màu của người họa sĩ dân gian tạo nên một ngôn ngữ thị giác độc đáo, góp phần khẳng định chất riêng không thể trộn lẫn của đồng bào Dao tiền với cộng đồng các dân tộc khác.
Về các giá trị văn hóa của nghệ thuật in hoa văn sáp ong được xem như bản sắc của văn hóa trang trí trang phục của nữ giới. Nói vậy bởi hoa văn in sáp ong chỉ hiện hữu ở phần chân váy, còn lại trên các phụ kiện và trang phục khác cả của nam giới lại là hoa văn thêu chỉ tay. Để có được bộ chân váy hoàn chỉnh người nghệ nhân dân gian - không ai khác chính là các bà, các chị, các em phải bỏ biết bao công sức từ chọn vải đến tạo tác hoa văn, phơi, nhuộm…Đó cũng chính là một trong số những giá trị tạo nên sản phẩm.
Mỗi loại hoa văn chính là vật chứng sinh động phản ánh diễn trình lịch sử của tộc người, lưu giữ các dấu ấn văn hóa, thậm chí gửi gắm ở đó những thông điệp từ quá khứ hay quan niệm cổ xưa về thế giới hoặc mong ước của con người. Những tri thức văn hóa được lồng ghép trong hoa văn giúp chúng ta hiểu hơn về nguồn gốc, bản sắc và bản lĩnh văn hóa của cộng đồng. Đây là giá trị về mặt lịch sử - văn hóa. Riêng trong cộng đồng dân tộc Dao thì duy nhất có người Dao tiền sử dụng kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp ong cho trang phục.
Các mẫu họa tiết, hoa văn là kết tinh của sự sáng tạo, tinh tế về kỹ năng thủ công. Chúng thể hiện tư duy thẩm mỹ sự hài hòa giữa hình khối, màu sắc và bố cục phản ánh mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Trong xã hội hiện đại, việc bảo tồn sáng tạo các giá trị di sản là việc làm cần thiết bởi nó đem lại giá trị kinh tế và tiềm năng phát triển. Đây có lẽ là tiềm năng và thế mạnh nếu như chúng ta biết khai thác hợp lý. Trong nền kinh tế sáng tạo, hoa văn truyền thống có thể trở thành nguồn lực để phát triển sản phẩm du lịch, sản phẩm thủ công, thiết kế thời trang, quà lưu niệm nhằm tạo sinh kế cho người dân địa phương. Đây là hướng đi bền vững để bảo tồn văn hóa gắn với phát triển kinh tế - xã hội. Nhận thức và nắm bắt được điều này, cộng đồng địa phương đã bắt tay vào việc duy trì tốt hơn thông qua việc truyền dạy nghề bằng phương pháp “cầm tay chỉ việc”, bên cạnh đó cũng bước đầu đưa ra ý tưởng bảo tồn sáng tạo giá trị văn hóa truyền thống.
Để di sản có sức sống trong xã hội ngoài ý thức của cộng đồng thì sự “vào cuộc” của các cơ quan chức năng từ Trung ương đến địa phương là cần thiết. Chính lẽ đó, Viện Văn hoá, Nghệ thuật, Thể thao và Du lịch Việt Nam (Bộ VHTTDL) đã triển khai đề án “Hỗ trợ nghiên cứu, phục hồi, bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa phi vật thể các dân tộc thiểu số có nguy cơ mai một trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”. Việc phối hợp với Sở VHTTDL tỉnh Thái Nguyên cùng lãnh đạo địa phương đã triển khai mở lớp tập huấn cho cộng đồng nhằm tiếp thêm sức sống cho nghề in hoa văn bằng sáp ong trên trang phục phụ nữ Dao tiền. Bên cạnh đó, cơ quan chủ trì đã tổ chức thành công buổi Hội thảo tham vấn các ý kiến góp phần đưa ra phương án bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong đời sống đương đại.
Vì thế, hiện nay việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật hoa văn không chỉ nhằm lưu giữ bản sắc tộc người, mà còn mở ra cơ hội phát triển du lịch - văn hóa bền vững mang đến lợi ích về kinh tế cho cộng đồng tại địa phương.
CHUNG PHONG
Nguồn: Tạp chí VHNT số 629, tháng 12-2025
Truyền dạy kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong
Bắc Kạn, một tỉnh thuộc vùng Đông Bắc Việt Nam, là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc như Tày, Nùng, Dao, Mông, Kinh, Hoa và Sán Chỉ. Trong số đó có người Dao đỏ và Dao tiền. Đồng bào dân tộc Dao tiền có dân số đứng thứ hai toàn tỉnh. Hiện ở thôn Tân Ý 1 và Tân Ý 2, thị trấn Vân Tùng, huyện Ngân Sơn là nơi tập trung đông cộng đồng người Dao tiền sinh sống của tỉnh Bắc Kạn. Nơi đây đồng bào còn lưu giữ được nhiều giá trị văn hóa truyền thống mang tính bản địa. Trong vô số giá trị văn hóa truyền thống đó thì loại hình di sản của đồng bào dân tộc Dao tiền còn được trao truyền, có sức sống tốt đến hôm nay phải kể đến nghề in hoa văn sáp ong, thêu trên trang phục truyền thống. Đó là kết quả của sự lao động, sáng tạo và ứng xử với môi trường tự nhiên. Vượt lên trên cả, ở đó chứa đựng biết bao giá trị triết lý sống, nghệ thuật thị giác bởi sự kết hợp hài hòa về màu sắc, đường nét tạo hoa văn. Nó không đơn thuần là sản phẩm vật chất mà còn thể hiện giá trị thẩm mỹ, cá tính, bản sắc văn hóa tộc người.
Cộng đồng dân tộc Dao tiền ở huyện Ngân Sơn tỉnh Bắc Kạn luôn ý thức trong việc gìn giữ, bảo tồn những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc của dân tộc mình, từ kiến trúc nhà cửa, đời sống văn hóa, phong tục tập quán, tín ngưỡng, tiếng nói đến trang phục. Đặc biệt phụ nữ thường xuyên quan tâm truyền dạy nghề thêu, in hoa văn bằng sáp ong cho thế hệ kế cận như một nét văn hóa độc đáo và cũng là niềm tự hào của họ.
Trang phục cổ truyền của người Dao tiền được đánh giá là một trong những loại trang phục có hoa văn phong phú, độc đáo của các dân tộc ở Việt Nam. Không quá rực rỡ mà chỉ với sắc màu cơ bản như chàm, trắng ngà, đỏ và xanh từ thổ cẩm được kết hợp cùng các phụ kiện trang sức bằng bạc tạo nên bộ trang phục truyền thống. Người phụ nữ Dao tiền mặc trên mình bộ trang phục truyền thống khi lên nương hay xuống chợ cho thấy màu sắc như hòa vào cỏ cây, hoa lá rất đỗi tự nhiên. Bằng bàn tay tài hoa và óc sáng tạo, họ đã tự tạo nên tác phẩm nghệ thuật độc đáo ngay trên chính những bộ trang phục của bản thân. Nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục của người Dao tiền là một kho tàng nghệ thuật dân gian đặc sắc, thể hiện cá tính tộc người. Hoa văn trang trí trên khăn, áo, dây lưng quấn quanh hông không đơn thuần là các chi tiết tạo điểm nhấn mà còn phản ánh sự khác biệt về trang phục giữa các cộng đồng.
Hoa văn phía đầu khăn đội đầu
Trong đời sống văn hóa thường nhật của người Dao tiền, việc in hoa văn, thêu thùa hay khâu vá là công việc gắn liền với người phụ nữ những lúc nông nhàn. Các cô gái thường được học thêu từ những người phụ nữ lớn tuổi hơn. Phương pháp trao truyền từ xưa đến nay hoàn toàn thông qua cách “cầm tay chỉ việc” mà không có sách vở, tài liệu nào hướng dẫn. Giờ đây khu vực thị trấn Vân Tùng hoặc Đèo Gió ta thường bắt gặp hình ảnh chị em phụ nữ Dao tiền vẫn duy trì thói quen thêu thùa khi họ ngồi bán hàng trong chợ hoặc lác đác ven đường. Mỗi phụ nữ đều tự tay thêu cho mình trang phục phục vụ nhu cầu mặc hằng ngày. Sự khác biệt lớn nhất của đồng bào Dao nói chung và Dao tiền vùng Ngân Sơn nói riêng với các tộc người khác trên địa bàn là không biết dệt vải. Nguyên liệu thổ cẩm làm trang phục đều xuống chợ mua từ cộng đồng dân tộc khác như Tày, Nùng thậm chí có những loại thổ cẩm được nhập khẩu từ Trung Quốc. Nếu đến chợ phiên vùng này, ta sẽ gặp các bà, các chị xuống chợ chọn vải về khâu vá. Tùy mục đích làm áo, khăn hay quần, váy mà người ta có cách chọn các loại thổ cẩm được dệt mắt vải khác nhau.
Một bộ trang phục truyền thống hoàn chỉnh của người phụ nữ Dao tiền gồm: yếm, xà cạp, dây lưng, xà tích, khăn vấn đầu, khăn đội đầu, dải dây trang trí, váy dài kết hợp cùng đồ trang sức là 7 hoặc 9 chiếc vòng bạc đeo cổ nặng khoảng 2kg. Trang sức bạc vẫn luôn là vật không thể thiếu trên trang phục của người phụ nữ Dao tiền ở Ngân Sơn. Thân áo dài, xẻ tà và có nẹp nhỏ thêu hoa văn chi tiết, khuy áo được làm bằng những đồng bạc chạm trổ công phu khi móc lại với nhau thành hình chéo. Mỗi bộ trang phục thường có 120 khuy cùng hàng 10 chiếc cúc bạc hình chữ nhật, trên đó được chạm khắc hoa văn công phu, ý nghĩa. Tay áo được khâu theo dạng tay ống và thêu nẹp bằng hoa văn.
Chiếc khăn đội đầu và hoa văn trang trí trên vạt sau áo
Các chi tiết hoa văn tinh xảo nhất được tập trung trên chiếc khăn đội đầu, tà trước, tà sau, viền ống tay áo và túi đựng trầu được thêu, đính họa tiết bạc chạm trổ hết sức cầu kỳ. Chiếc khăn đội đầu là một khổ thổ cẩm tầm 30cm dài 1,2m màu trắng ngà, ở đó được thêu các họa tiết hoa văn như đôi chim, cây thông. Hoa văn thêu theo kiểu đường diềm và tạo thành hình vuông ở hai đầu. Chi tiết trang trí trên khăn đội đầu được bố trí thưa nhưng khi đội lên tạo vẻ phóng khoáng mà vẫn đậm tính mỹ thuật và tính biểu tượng. Đi cùng với khăn đội đầu là những dải dây trang trí thường là 8 chiếc bằng thổ cẩm nhuộm màu đỏ và thêu các hoa văn màu xanh, vàng có đính những bông hoa bằng bạc, người Dao tiền gọi phụ kiện đó là “cùng uàn lang”, điểm cuối các dải đó được đính các quả chuông nhỏ. Đây là một điểm nhấn quan trọng của trang phục phụ nữ Dao tiền nhìn từ phía sau. Thêm nữa là bộ dây xà tích làm bằng bạc phía đầu là một chùm với hình công cụ lao động như dao, xẻng, ngoáy tai, nhíp, cá đính kèm vài quả chuông nhỏ, hộp đựng vôi, thìa để ăn trầu và lục lạc dài khoảng 6-8 cm... Bộ dây xà tích được đeo quanh thắt lưng, một bên cài vào thắt lưng, một bên trễ xuống bên hông. Màu trắng bạc của bộ xà tích nổi bật trên nền trang phục màu chàm tôn thêm vẻ duyên dáng của người phụ nữ. Đặc biệt mỗi bước đi, tiếng chuông, lục lạc phát ra âm thanh như được hòa chung với âm thanh của núi rừng nghe thật thú vị. Đây chính là một trong những nét riêng về thẩm mỹ của người Dao tiền.
Chùm xà tích
Hoa văn trên trang phục truyền thống của phụ nữ Dao tiền được tạo ra dưới ba hình thức: Thứ nhất là dùng chỉ màu thêu, các họa tiết thêu hoa văn trang trí xuất hiện ở khăn, tà áo, cổ tay áo, xà cạp quấn chân, khăn đội đầu. Thứ hai là khâu đính các họa tiết được chế tác hoàn toàn thủ công bằng bạc như túi đựng trầu, hai hàng khuy áo, mảnh yếm trước ngực. Hình thức tạo hoa văn thứ ba có lẽ độc đáo hơn cả đó là in hoa văn bằng sáp ong lên thổ cẩm. Hoa văn in sáp ong thể hiện ở phía dưới của chân váy.
Trong kỹ thuật in hoa văn bằng sáp ong của người Dao tiền hoàn toàn thủ công nhưng dường như có những nguyên tắc nhất định và cần nhiều thời gian cũng như qua không ít công đoạn. Dụng cụ và nguyên liệu tạo hoa văn đơn giản chỉ gồm sáp ong, bếp than, dụng cụ tạo hình làm từ những thanh cật tre. Bộ dụng cụ in sáp ong rất đơn giản, người Dao tiền sử dụng cật tre để uốn hình tam giác với nhiều kích cỡ khác nhau để in các họa tiết thẳng và góc. Còn hoa văn hình tròn, dùng ống tre có đường kính to, nhỏ khác nhau, thông thường từ 1,5cm đến 2cm để in các hoa văn hình tròn, vật dụng dùng làm cữ là lá chít được ép phẳng. Những hoa văn được tạo trên trang phục của người Dao tiền chính là cách thể hiện sự khéo léo, tỉ mỉ, cẩn trọng của mỗi người phụ nữ. Với chiếc váy của phụ nữ thì hoa văn lại được vẽ, in bằng sáp ong. Khi sáp ong được nấu chảy, họ sẽ dùng dụng cụ được làm từ cật tre chấm định hình trên mặt thổ cẩm màu ngà. Công việc này sẽ rất tỉ mỉ và liên tục đến khi thực hiện hết trên khổ vải mới dừng lại. Kết thúc phải đợi khi sáp ong khô sẽ tiến hành nhuộm chàm, công đoạn này tiến hành nhiều lần, cứ nhuộm xong sẽ đem phơi nắng ban ngày, ban đêm lại ngâm trong nước chàm đến khi chàm ngấm đều vào từng sợi thổ cẩm, người ta sẽ luộc trong nước sôi, lúc ấy sáp ong tan chảy ra và các hoa văn sẽ hiện lên nền vải chàm.
Nói về tác dụng của sáp ong trong kỹ thuật tạo hoa văn, nhóm nghệ nhân Bàn Thị Tàn, Đặng Thị Xuyên, Chu Thị Luyến cho biết: “Việc sử dụng sáp ong để in hoa văn trên vải trắng sau khi nhuộm chàm giúp giữ lại màu trắng của thổ cẩm. Quá trình tạo ra những nét hoa văn độc đáo của người Dao tiền cho ra các hình tượng từ chấm in sáp ong là điểm khác biệt cũng là cách để nhận biết sản phẩm thủ công in của dân tộc Dao tiền vùng Ngân Sơn với các dân tộc khác”. Trên chân váy được người Dao tiền in các loại hoa văn khác nhau bằng nghệ thuật in sáp ong, thứ tự từ cạp váy trở xuống gồm: hoa văn hình đồng xu, hoa văn kẻ ngang, hoa văn các hình vuông xếp chồng vào nhau, hoa văn hình vuông có vạch kẻ bên trong. Mô típ hình đồng xu được in trên chân váy của phụ nữ Dao tiền. Các đồng xu này in thành dải liên tiếp nhau chạy hết chiều rộng của váy. Một số phụ nữ cho biết những hình tròn đó biểu trưng cho hình ảnh ngọn núi. Chiếc váy màu chàm với các họa tiết hoa văn kết hợp xà cạp nhiều màu quấn quanh cổ chân không chỉ tôn lên vẻ đẹp duyên dáng, giản dị của phụ nữ Dao tiền mà còn tạo sự cơ động khi di chuyển trên địa hình núi đồi.
Qua đây cho thấy trang phục truyền thống là điểm đầu tiên để nhận biết dấu hiệu tộc người, thể hiện nét đẹp, sự duyên dáng của người phụ nữ. Hơn thế, nó còn là cốt cách, linh hồn của từng dân tộc, là nét đặc trưng riêng để phân biệt dân tộc này với dân tộc khác. Trang phục truyền thống của mỗi dân tộc không chỉ mang đậm bản sắc văn hóa mà còn chứa đựng những giá trị nghệ thuật, giá trị lịch sử, là thông điệp của quá khứ để lại cho hiện tại và tương lai. Bảo tồn và phát huy giá trị thêu, in hoa văn bằng sáp ong trên trang phục truyền thống của người Dao tiền được cộng đồng bảo tồn và phát triển tốt trong xã hội đương đại. Điều này xuất phát từ chính nhu cầu của cộng đồng địa phương, xuất phát từ nhu cầu mong muốn bảo tồn, tiếp nhận và thụ hưởng các giá trị văn hóa của chính dân tộc mình.
Phụ nữ Dao tiền trong trang phục truyền thống
NGUYỄN TIẾN LỘC
Nguồn: Tạp chí VHNT số 610, tháng 6-2025
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét
Khi sử dụng tiếng Việt, bạn cần viết tiếng Việt có dấu, ngôn từ dung dị mà lại không dung tục. Có thể đồng ý hay không đồng ý, nhưng hãy đưa chứng lí và cảm tưởng thực sự của bạn.
LƯU Ý: Blog đặt ở chế độ mở, không kiểm duyệt bình luận. Nếu nhỡ tay, cũng có thể tự xóa để viết lại. Nhưng những bình luận cảm tính, lạc đề, trái thuần phong mĩ tục, thì sẽ bị loại khỏi blog và ghi nhớ spam ở cuối trang.
Ghi chú (tháng 11/2016): Từ tháng 6 đến tháng 11/2016, hàng ngày có rất nhiều comment rác quảng cáo (bán hàng, rao vặt). Nên từ ngày 09/11/2016, có lúc blog sẽ đặt chế độ kiểm duyệt, để tự động loại bỏ rác.