Chê Lê Quí Đôn kém cỏi ở chữ nghĩa

Theo bản dịch đã công bố năm 2015 thì người chê là ông Hoàng Mười (hoàng tử thứ mười) Miên Thẩm của triều Nguyễn.

Ông hoàng tử triều Nguyễn chê cụ Bảng Đôn (người thời Lê) kém cỏi ở chữ nghĩa khi sáng tác thơ.

Ông Hoàng Mười ghi lời chê ấy trong tập Thương Sơn thi thoại 蒼山詩話 của mình. "Thương Sơn thi thoại" là một tập tư liệu ở dạng viết tay, chưa được khắc in, vốn được giữ trong thư viện của cụ Cao Xuân Dục, sau được tặng cho kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm (cháu nội Cao Xuân Huy đã tặng các sách vở này).

1. Đại ý, ông Hoàng Mười chê Lê Quí Đôn tuy cậy mình thông minh, văn chương nổi tiếng ở đời, nhưng không biết làm thơ. Nguyên văn như sau (xem ảnh 1):

"

Ảnh 1: Trích đoạn bản dịch toàn văn "Thương Sơn thi thoại" bản công bố năm 2015

"

"

46. Lê Quý Đôn, hiệu Quế Đường cậy mình thông minh, văn chương nổi tiếng ở đời. Nhưng trong tập thơ của ông ta ít có bài thơ nào hợp cách. (Ông ta) từng có bài thơ dâng vua Thanh nhân dịp sang sứ Yên Kinh, trong đó có câu rằng:

Hán gia hoàng đế hiền thiên tử,

Tề quốc bồi thần tiện hưu ty.

(Hoàng đế nhà Hán vốn là thiên tử hiền minh,

Bồi thần nước nhỏ chúng tôi giữ chức tước hèn.)

Có mấy câu thơ mà cũng khó làm xong!

"

Trên là bản dịch của dịch giả Nguyễn Thanh Tùng - bản dịch theo bản sách hiện đang lưu ở Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Bản dịch và bản chụp nguyên bản Hán văn (từ kho của Viện Nghiên cứu Hán Nôm) đã được dịch giả cho công bố rộng rãi từ năm 2015.

2. Đọc xong đoạn dịch trên, chúng ta có thể hỏi: người dịch tựa như cũng cho thêm một chút gia vị vào lời chê của ông Hoàng Mười chăng ?  Dịch giả làm nghiêm trọng thêm lời chê ? Hay là dịch giả dịch sai ? 

Lẽ nào ông hoàng tử triều Nguyễn, dù là đang buổi suy vi, mà lại mà tự phụ đến mức dám chê cụ Bảng Đôn kém thơ đến mức ấy ?

3. Để cẩn thận, chúng ta cần xem lại nguyên bản chữ Hán trong tác phẩm Thương Sơn thi thoại của ông Hoàng Mười - ở đoạn viết về Lê Quý Đôn thì xem dưới đây (ảnh 2 và ảnh 3).

Ảnh 2: Bản chụp nguyên bản một trang trong "Thương Sơn thi thoại" của ông Hoàng Mười (hiện đang được bảo quản trong kho sách của Viện Nghiên cứu Hán Nôm)

Ảnh 3: Đoạn viết về thơ của Lê Quí Đôn

4. Ông Hoàng Mười phán một câu khá mạnh, rằng "Có mấy câu thơ cũng khó làm xong" ! Ôi, cụ Bảng Đôn nhà ta đi sứ thiên triều thế kia mà thơ thì làm dở quá !

Cậu hoàng tử sinh sau đẻ muộn kia, chỉ nhàn tàn ở trong phủ đệ kia, mà dám buông lời bình khá sốc nhỉ ! "Có mấy câu thơ cũng khó làm xong" !

Nhưng kể ông Hoàng Mười phân tích thêm một chút nữa, rằng dở thế này thế này, thì hay biết bao. Ông không viết cụ thể ra, mà chỉ viết lửng vậy thôi. "Có mấy câu thơ cũng khó làm xong" !

4. Bản dịch đã công bố năm 2015 trên có sát với nguyên văn của ông Hoàng Mười hay không thì xem xét sau vậy. Hôm nay, chỉ trích dẫn mà thôi.

Để sau, tôi sẽ trở lại với nguyên bản Hán văn và bản dịch. Có khi ông Hoàng Mười không chê như vậy đâu, mà ngược lại, khen chăng ? Thôi cứ để hồi sau sẽ rõ !

Tháng 11 năm 2015,

Giao Blog

---