Về nhà thơ Lê Bính (1947-2016) - một người thầy của nhiều lớp Búp Trên Cành - qua lời kể năm 2016 của hai đồng nghiệp

Nhà thơ Lê Bính đã từ trần ngày 16 tháng 2 năm 2016.

1. Vào tháng 2 năm 2016 ấy, nhà văn Bút Ngữ - nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình - có viết một bài về nhà thơ Lê Bính với tiêu đề "Đọc tập văn thơ thiếu nhi Thái Bình, nhớ nhà văn Lê Bính".

Cũng vào tháng 2 đó, nhà văn Đức Hậu - nguyên Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình - cũng có viết một bài về nhà thơ Lê Bính với tiêu đề "Lê Bính với văn học thiếu nhi".

"Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình" thời đó thường được chúng tôi gọi tắt là "Hội Văn nghệ", hoặc tắt nữa "Hội".

2. Nhà văn Bút Ngữ và nhà văn Đức Hậu là những người thầy văn chương của nhiều lứa Búp Trên Cành, trong đó có chủ nhân Giao Blog. 

Thời kì đầu tiên tham gia Búp Trên Cành, vào đầu thập niên 1980, thì Chủ tịch Hội là nhà văn Bút Ngữ mà chúng tôi gọi là "bác Bút Ngữ", và Phó Chủ tịch Hội là nhà văn Đức Hậu mà chúng tôi gọi là "chú Đức Hậu".

Chú Đức Hậu thì hay chơi cờ tướng, và khá cao cờ. Chú Đức Hậu ván được ván thua với bác Trọng Khuê (nhà viết kịch của Hội). Còn bác Bút Ngữ thì không chơi cờ bao giờ.

Sau này, vào đầu thập niên 1990, khi chúng tôi đã tốt nghiệp Búp Trên Cành để vào đại học, thì bác Bút Ngữ nghỉ hưu, và chú Đức Hậu giữ vị trí Chủ tịch Hội.

Hồi đó, tôi từ Đại học Tổng hợp Hà Nội về thị xã, báo với bác và chú là đi khảo sát ở quê của cụ Nguyễn Tông Quai và quê của cụ Lê Quý Đôn. Hai cụ này là thầy trò, quê thuộc huyện Hưng Hà. Thế là, bác Bút Ngữ cho mượn một ít tư liệu mới (chưa xuất bản) của giới nghiên cứu Thái Bình viết về cụ Quai và cụ Đôn, còn chú Đức Hậu thì sang văn phòng Hội bảo văn phòng "làm giấy giới thiệu cho Giao đi Hưng Hà" ! 

Thế là, tôi đi Hưng Hà trong chuyến đó, mà trong tay thì có: 1). Một tấm bản đồ huyện Hưng Hà in màu do thầy Hải Đạm cho mượn; 2). Một sấp tư liệu mới do thầy Bút Ngữ cũng cho mượn; 3). Một giấy giới thiệu công tác của Hội cử tôi đến liên hệ với UBND huyện Hưng Hà và Phòng văn hóa huyện.

Chuyến đấy tôi la cà rông dài tới hơn cả tháng trời ở đất Hưng Hà ! Ở liền cả tuần với cụ Dương Quảng Châu - vì nhà cụ ở Đông Hưng, nên tôi đến nhà cụ cả lượt đi (từ thị xã về Hưng Hà phải qua nhà cụ), rồi đến cả lượt về (tù Hưng Hà về thị xã thì cũng phải qua nhà cụ).

Lúc tôi đến UBND huyện Hưng Hà, ông Chủ tịch huyện xem hai giấy giới thiệu, thì hỏi: cháu là người của Đại học Tổng hợp Hà Nội, hay là người của Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình ? Tôi trả lời: cháu là học trò của Hội, và hiện là sinh viên năm thứ 3 của Đại học Tổng hợp ! Ông cười bảo: à, vậy là người của cả hai !

Đến mùa hè năm 1993, tỉnh Thái Bình tổ chức hội thảo khoa học về Nguyễn Tông Quai, thì tôi có hai bài tham luận từ kết quả đi điều tra điền dã trước đó. Chú Đức Hậu tham gia hội thảo với tư cách Chủ tịch Hội. Chú đã nhờ thợ ảnh chuyên nghiệp chụp giúp cho tôi mấy kiểu ảnh quang cảnh hội thảo và bức chân dung cụ Nguyễn Tông Quai.

3. Ấy thế nhưng, rất lạ, bản thân tôi thì lại không biết gì về nhà văn Lê Bính cho đến trước tháng 8 năm 2015 ! Vì tháng 8 năm 2015, các anh chị các lứa trên của Búp Trên Cành tụ hội về Thái Bình, có đi về quê thăm chú Lê Bính. Chú Lê Bính lúc đó đã ốm, được đón các cháu Búp Trên Cành ngày xưa về thăm thì vui lắm !

Lúc ấy, xem tư liệu do các anh chị đưa lên FB, tôi mới biết đấy là một chú tên Lê Bính, là một trong hai giáo viên chính của Búp Trên Cành ngày trước. Người còn lại là chú Kim Chuông, thì lứa chúng tôi đều được chú hướng dẫn làm thơ và thẩm thơ.

Cả một thời kì dài, học ở Búp Trên Cành, khoảng 1983-1988, tức 6 lần (6 mùa hè), nhưng tôi chưa từng một lần gặp chú Lê Bính. Thâm chí, tôi còn không biết không nghe tới tên chú ! Đến bây giờ,  tôi cũng không rõ vì sao. 

4. Bây giờ, hậu B50 (lễ kỉ niệm 50 năm Búp Trên Cành 1976-2026), tôi đọc dần về chú Lê Bính. Đầu tiên là đọc lại hai bài của hai người đồng nghiệp, là Bút Ngữ và Đức Hậu, viết về chú.

Bài của bác Bút Ngữ, tức bài "Đọc tập văn thơ thiếu nhi Thái Bình, nhớ nhà văn Lê Bính" thì tôi đọc lần đầu tiên qua màn hình máy tính của nhà văn Bút Ngữ vào đầu năm 2017. Lúc đó, ông đã gần 90 nhưng vẫn gõ được máy tính (một dàn máy tính để bàn), thao tác soạn thảo văn bản còn rất nhanh nhẹn.

Tôi có chụp lại màn hình máy tính của bác Bút Ngữ lúc đó. Cuối bài viết có ghi ngày tháng là "Thái Bình, 25/2/2016". Bác Bút Ngữ đã từ trần năm 2023, thọ 93 tuổi (1931-2023).

Còn bài của chú Đức Hậu thì lên Báo Thái Bình vào ngày 22 tháng 2 năm 2016.

Tháng 8 năm 2026,

Giao Blog

---

1. Bài của nhà văn Bút Ngữ (2016), bản đăng trên Nhà Búp vào tháng 1 năm 2026

Đọc tập văn thơ thiếu nhi Thái Bình, nhớ nhà văn Lê Bính

Thứ hai - 05/01/2026 12:30

(Ảnh: Nhà văn Bút Ngữ, nhà thơ Phạm Hổ, Nhà văn Lê Bính và các nhà văn nhà thơ Hội VHNT Thái Bình chụp ảnh chung với các học viên lớp Búp trên cành, hè năm 1977)

ĐỌC TẬP VĂN THƠ THIẾU NHI THÁI BÌNH, NHỚ NHÀ VĂN LÊ BÍNH

(Nhà văn Bút Ngữ)

Sinh thời, Nhà văn Lê Bính làm việc tại cơ quan Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình, với hai phần cụ thể: công tác vận động phong trào và tự thân sáng tác.

Về công tác, Lê Bính đã góp phần gây dựng được phong trào học viết văn thơ trong một bộ phận thiếu nhi tỉnh nhà. Từ năm 1970 đến cuối những năm 1988, bộ phận hướng dẫn thiếu nhi viết văn thơ gồm các anh Nguyễn Văn, Kim Chuông, Lê Bính, ngoài ra có Bùi Công Bính, Nguyên Khoa Đăng cũng tham gia. Bộ phận hướng dẫn vẽ tranh gồm các anh Bùi Tằng Hoàn, Hà Trí Dũng. Hai bộ phận đã hướng dẫn các em tham gia 13 cuộc thi do Báo Thiếu niên Tiền phong tổ chức, nhằm hưởng ứng cuộc vận động thiếu nhi viết vẽ của Tổ chức UNESCO và báo Sự thật thiếu niên Liên Xô phát động, hoặc do Uỷ ban Khoa học kỹ thuật Việt Nam; Bộ Giáo dục; Tổng cục Bưu điện Việt Nam phát động. Những năm ấy các em ở Thái Bình nhận được 56 giải cá nhân và 5 giải đồng đội. Trong số giải cá nhân có tới 10 giải A và 13 giải B. Các em còn có 7 tranh được chọn vào Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, 8 bài văn thơ và bức tranh được in hoặc trưng bày tại Liên Xô, Ấn Độ, Pháp, Cộng hoà Liên bang Đức.

Nhận xét sáng tác của các em, nhà văn Tô Hoài ghi trong bài tổng kết cuộc thi viết về Cách mạng Tháng Mười (1978) rằng: "Đặc biệt các em ở Thái Bình viết nhiều và viết khá nhất!". Trong một cuộc thi khác, nhà văn Vũ Tú Nam viết: "Đáng chú ý là các em ở Thái Bình được nhiều giải trong cuộc thi, viết gọn và biết cách bố cục. Đó là kết quả cố gắng rèn luyện của các em với sự chăm sóc chu đáo của Hội Văn nghệ Thái Bình đã thường xuyên mở lớp cho các em tập viết.". Ủy ban Khoa học Kỹ thuật Nhà nước Việt Nam tặng Bằng khen Hội Văn nghệ Thái Bình về thành tích vận động thiếu nhi viết về "Bảo vệ môi trường" đạt nhiều bài tốt. Em Đỗ Thị Mai Hương (Hưng Hà) được giải chính thức về bài "Những cuốn vở" và được đi thăm Liên Xô. Một số em được nhiều giải là: Trần Thị Huyền Tâm (Đông Hưng): 5 giải; Bùi Thị Thanh Huyền (Kiến Xương): 4 giải; Đỗ Thị Mai Hương (Hưng Hà): 3 giải. Và 6 em khác mỗi em được 2 giải.

Điểm nổi bật là bài viết của các em trong thời gian kể trên được lựa chọn thành tập "Văn thơ thiếu nhi Thái Bình" gồm 272 trang, Hội Văn nghệ Thái Bình xuất bản năm 1990. Trong đó có 221 bài: 64 văn, 57 thơ của 90 em. Nội dung viết về mối quan hệ trong gia đình, nhà trường, về quê hương, đất nước.... Những bài được giải cũng tập hợp vào đây. Có đăng danh sách một số cuộc thi và 44 em được giải thưởng. Các nhà văn Đỗ Vĩnh Bảo và nhà thơ Kim Chuông tuyển lựa. Dư luận rộng rãi hoan nghênh tập sách của các em, ghi nhận công lao của bộ phận chuyên trách hướng dẫn các em học tập, sáng tác, trong đó có Kim Chuông, Lê Bính là những người đóng góp nổi trội. Hai anh xuống một số trường tiểu học chọn những em ít nhiều đã có viết văn thơ về lớp học. Lê Bính soạn những bài giảng phù hợp trình độ các em, lại có giọng nói say sưa, sinh động, cuốn hút, được các em thích thú; anh góp phần tổ chức cho các em về hợp tác xã, tiếp xúc xã viên để có hiểu biết thực tế và sáng tác. Anh dùng xe đạp lai các em đi, một chuyến không hết thì nhiều chuyến. Các em viết được bài đưa anh đọc và sửa chữa, qua đó hướng dẫn cụ thể thêm, khá tốn thì giờ, công sức. Nhưng anh luôn luôn tỏ nhiệt tâm săn sóc, các em vui vẻ đón nhận từng cử chỉ, lời nói, việc làm của anh. Cuối năm 2015 vừa qua có mấy chục em về thăm anh, chúng còn nhắc lại những kỷ niệm của lớp văn thơ "Búp trên cành" mà anh có đóng góp tích cực.


(Ảnh: Các học viên Lớp Búp trên cành về thăm nhà văn Lê Bính 8/2015)
 

Xin chuyển sang nói về sự phấn đấu sáng tác của nhà văn Lê Bính. Mục lục tác phẩm của anh ghi rõ:

1. Mưa gọi mầm - tập thơ, NXB Văn Học;

2. Vòm cây đẹp nắng - tập thơ NXB Hội nhà văn;

3. Người làng ta - tập truyện, NXB Kim Đồng;

4. Chùm hoa nhãn - tập thơ in chung, NXB Kim Đồng;

5. Chú bé bắt gián - tập văn in chung, NXB Kim Đồng;

6. Kịch bản và công trình nghiên cứu về Nguyễn Đức Cảnh - NXB Lao Động;

7. Hát dọc đồng bằng - trường ca, NXB Quân đội Nhân dân;

8. Trò chuyện với các em yêu văn - tiểu luận, NXB Giáo dục.

Tập sách này được nhà thơ Định Hải viết giới thiệu: "Nhà văn Lê Bính vừa sáng tác thơ văn vừa viết tiểu luận phê bình từ nhiều năm nay. Anh tham gia đào tạo, bồi dưỡng các mầm non văn học ở Thái Bình. Những bài giảng của anh có ảnh hưởng sâu sắc đến các thế hệ học sinh, giúp các em khám phá nhiều điều trong các tác phẩm văn học, chỉ dẫn các em cách cảm thụ và sáng tác văn học.". "Tập sách này là một phần trong số các bài giảng của nhà văn Lê Bính ở các trại sáng tác và các lớp chuyên văn...".

Ngoài 8 tác phẩm trên, anh còn 7 tập thơ văn khác được Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình xuất bản. Anh đã được 3 giải Lê Quý Đôn của Ủy ban Nhân dân tỉnh; và 2 giải ba viết cho thiếu nhi của Hội nhà văn VN phối hợp với tổ chức UNESCO và báo Thiếu niên tiền phong tổ chức.

Nhà văn Lê Bính quê làng Hà Mi, xã Thái Nguyên, huyện Thái Thụy. Trước kia anh là công nhân địa chất Hải Phòng, chuyển về làm cán bộ Hội VHNT Thái Bình từ sớm và được nhiều năm, là Ủy viên Ban chấp hành Hội. Anh tại thế 70 tuổi.

Thái Bình, 25/02/2016

Bút Ngữ

https://nhabup.vn/news/ly-luan-phe-binh/doc-tap-van-tho-thieu-nhi-thai-binh-nho-nha-van-le-binh-10358.html

2. Bài của nhà văn Đức Hậu (2016), đã đăng lại trên Giao Blog vào tháng 8 năm 2017 (bản đăng lại năm 2026 này, tôi chủ động xuống dòng ở một vài chỗ cho dễ đọc hơn)

Lê Bính với văn học thiếu nhi

Thứ 2, 22.02.2016 | 10:01:42

Nhà văn Lê Bính đã ra đi nhưng những gì ông để lại đáng để chúng ta suy nghĩ. Đó trước hết là một người sống trung thực đầy nhiệt huyết, nhiệt huyết đến mức dị khờ và luôn cháy hết mình trong công việc, trong học tập, trong tình bạn và tình yêu. Hơn bốn mươi năm gắn bó với Hội Văn học Nghệ thuật Thái Bình, nhà văn Lê Bính đã đóng góp cho văn học của quê hương và đất nước những tác phẩm nóng hổi hơi thở cuộc sống và đậm đà chất nhân văn. Đặc biệt là mảng văn học viết cho thiếu nhi. Cũng vì yêu say văn học thiếu nhi, ông được phụ trách lớp sáng tác hè cho các em có năng khiếu chọn lọc từ các trường trong toàn tỉnh, sau này gọi là lớp Búp trên cành.

Thời ấy, phong trào văn học thiếu nhi Thái Bình nổi tiếng cả nước, được hơn một trăm giải thưởng quốc gia và quốc tế. Ngoài tài năng của các em, thành tựu đó có sự đóng góp của nhiều người, mà tiêu biểu là nhà văn Lê Bính. Lê Bính yêu nghề và yêu người, dìu dắt, chăm sóc các em như người anh, người thầy. Ông đưa các em đi thực tế các vùng quê, chữa cho các em từng câu từng chữ, đôi khi giảng giải cho các em về lẽ sống, về thiện, ác, tốt xấu. 

Tình cảm của nhà văn dành cho các em đã nâng đỡ các em cả khi bước vào cuộc đời rộng lớn để lập thân sau này. Ân tình ấy còn sâu nặng trong lòng một thế hệ Búp trên cành. Tháng 8/2015, qua mạng facebook, các em từng được dự các lớp học viết văn ngày ấy đã liên hệ với nhau và tổ chức một cuộc họp mặt tại Thái Bình sau hơn ba mươi năm. Có em từ nước ngoài về, có em từ miền Nam ra, từ Hà Nội, Hải Phòng, Quảng Ninh và các tỉnh tập hợp lại. 

Hầu hết các em đều thành đạt, một số em là phó giáo sư, tiến sĩ, là giám đốc doanh nghiệp lớn, là cán bộ lãnh đạo cấp tổng cục, trưởng khoa của trường đại học, cán bộ lãnh đạo cấp huyện. 

Các em đã tổ chức một đoàn về làng Hà Mi, quê hương nhà văn Lê Bính, nơi ông đang dưỡng bệnh. Thật cảm động khi nhìn những cán bộ, doanh nhân tuổi trung niên, cả nam và nữ quây quần bên nhà văn già nhỏ bé, cúi đầu chào thầy như những trò nhỏ ngày nào. Rồi tất cả trải chiếu ngồi quanh thầy cùng hát, đọc thơ và ôn lại những tháng ngày đói nghèo mà đẹp như cổ tích năm xưa. Từ đấy, các em thường xuyên liên lạc, thăm hỏi và giúp đỡ nhà văn đang chống chọi với trọng bệnh. 

Trước các em, Lê Bính luôn vui nhộn, hài hước, giấu kín những vất vả, khó khăn của riêng mình. Những ai thật gần gũi và cảm thông mới biết Lê Bính đã phải tự mình vượt lên số phận để làm người, làm nhà văn như thế nào. Ông luôn tránh xa những bon chen danh lợi, những đố kỵ tị hiềm. Cuộc đời ông là cả một quá trình phấn đấu, bươn trải không ngừng. 

Bươn trải để nuôi con, để viết sách. Từng bị đòn số phận khá khốc liệt, có những thời gian đói nghèo kiệt quệ, khó khăn cùng cực cả tinh thần lẫn vật chất, ông vẫn kiên cường và lạc quan sống. Nếu là người khác, chắc chỉ biết cúi đầu trước số phận mà lo mưu sinh, mấy ai dám mơ đến sáng tác. Lo miếng cơm manh áo cho vợ con đến kiệt sức nhưng ông không bao giờ buông bút. Mà lạ thay, văn thơ ông luôn đầy tin yêu và trong sáng. Chính những năm tháng gian khó ấy, ông viết thiên trường ca “Hát dọc đồng bằng” đầy hào sảng và 9 tập truyện, phần lớn viết cho thiếu nhi như “Chùm hoa nhãn”, “Tuổi ấu thơ”, “Câu chuyện tuổi thơ”, “Người làng ta”, “Tuổi trẻ ông đại tá”, “Vườn cây đong nắng”... Những tác phẩm nồng nàn tình yêu quê hương, yêu cuộc sống của ông đã được tặng 3 giải thưởng Văn học Nghệ thuật Lê Quý Đôn của UBND tỉnh, 2 giải ba viết cho thiếu nhi của Hội Nhà văn Việt Nam phối hợp với tổ chức UNICEF và Báo Tiền Phong.

Cuộc tiễn đưa Lê Bính có đông đủ gia đình, dân làng, bạn bè gần xa và đại diện các em thế hệ văn thơ Búp trên cành từ mọi miền đất nước tìm về. Với những gì làm được cho quê hương và gia đình, ông đã có một cuộc đời đầy tự hào. Nhà văn hãy thanh thản cưỡi hạc về trời, an vui nơi cực lạc.

Nhà văn Đức Hậu