Những bước đột phá của khoa học Trung Quốc : Xóa bỏ luận án giấy, trao bằng tiến sĩ cho những phát minh thực tiễn

Tin đầu tiên báo ĐSPL (bài của Đức Khương).

Dưới đó là các tin bài bổ sung và cập nhật như thường khi.

Tháng 2 năm 2026,

Giao Blog

---

Trung Quốc cải cách giáo dục: Xóa bỏ luận án giấy, trao bằng tiến sĩ cho những phát minh thực tiễn

Trung Quốc cải cách giáo dục: Xóa bỏ luận án giấy, trao bằng tiến sĩ cho những phát minh thực tiễn

Thứ 3, 10/02/2026 10:00

Một cuộc cách mạng thầm lặng nhưng quyết liệt đang diễn ra tại các trường đại học hàng đầu Trung Quốc, khi những chồng luận án dày cộm phủ bụi đang dần bị thay thế bởi các sản phẩm kỹ thuật, máy móc thực tế.

Tháng trước, tại Đại học Đông Nam ở Nam Kinh, Trung Quốc, một sự kiện chưa từng có tiền lệ đã diễn ra. Nghiên cứu sinh Zheng Hehui bước lên bục bảo vệ luận án tiến sĩ, nhưng trên tay anh không phải là tập văn bản đóng bìa da trang trọng thường thấy. Thay vào đó, anh trình bày trước hội đồng một bộ các khối thép gia cường được thiết kế tinh xảo, có khả năng lắp ghép như những mảnh Lego khổng lồ.

Đây không phải là mô hình đồ chơi hay lý thuyết trên giấy. Sáng chế của Zheng Hehui hiện đang gánh trên vai trọng lượng của cây cầu dây văng đường sắt và đường bộ khổng lồ bắc qua sông Dương Tử. 

Với sản phẩm này, Zheng Hehui đã trở thành một trong những người đầu tiên nhận bằng "tiến sĩ thực hành" - một thế hệ kỹ sư mới được đào tạo theo luật giáo dục sửa đổi năm 2024, cho phép trao học vị tiến sĩ dựa trên nguyên mẫu vật lý hoặc dự án kỹ thuật thay vì luận án văn bản truyền thống.

 

Cuộc chiến chống lại "khoa học thây ma"

Quyết định "xé bỏ" các quy chuẩn hàn lâm cũ kỹ của Bắc Kinh xuất phát từ một thực tế đáng báo động: sự lạm phát của các nghiên cứu vô giá trị. Trong nhiều năm, nền học thuật Trung Quốc bị chi phối bởi văn hóa "xuất bản hay là chết" (publish or perish). Áp lực phải có bài đăng trên các tạp chí quốc tế để thăng tiến và nhận thưởng đã sản sinh ra một thị trường chợ đen khổng lồ: các "xưởng sản xuất bài báo".

Hệ quả là vào năm 2022, dù Trung Quốc vượt Mỹ về số lượng công trình nghiên cứu khoa học, nhưng bên dưới lớp vỏ hào nhoáng đó là một sự mục ruỗng. Chỉ riêng năm 2023, thế giới chứng kiến kỷ lục hơn 10.000 bài báo học thuật bị thu hồi, trong đó một tỷ lệ đáng kể có sự tham gia của các tác giả Trung Quốc. Giới phê bình gọi thế hệ nhà khoa học này là những người sở hữu chỉ số trích dẫn cao ngất ngưởng nhưng hoàn toàn bất lực khi đối mặt với các vấn đề thực tiễn. Chính phủ Trung Quốc gọi đây là "khoa học thây ma" - những nghiên cứu chỉ tồn tại để được trích dẫn bởi các nghiên cứu khác mà không tạo ra giá trị thực.

Việc cho phép sinh viên tốt nghiệp bằng một tháp cầu hay hệ thống hàn chân không chính là đòn phản công trực diện của Bộ Giáo dục Trung Quốc. Bằng cách thay đổi cơ chế đánh giá, họ đang triệt tiêu động lực của các "xưởng sản xuất bài báo". Nếu một kỹ sư có thể chế tạo ra cỗ máy vận hành tốt, họ không cần phải bỏ tiền mua một bài báo "thây ma" để hợp thức hóa tấm bằng của mình nữa.

 

Tự chủ công nghệ trước sức ép địa chính trị

Tuy nhiên, động lực sâu xa hơn của cuộc cải cách này nằm ở vấn đề an ninh quốc gia. Trong bối cảnh cuộc chiến thương mại với Hoa Kỳ ngày càng leo thang và các lệnh cấm vận công nghệ siết chặt, Trung Quốc nhận ra rằng chỉ số h-index cao không thể giúp họ sản xuất được chip bán dẫn hay máy tính lượng tử.

Li Jiang, nhà khoa học thông tin tại Đại học Nam Kinh, nhận định với tạp chí Nature rằng đang có một khoảng cách mênh mông giữa kiến thức sách vở và năng lực thực hành mà xã hội cần. Để lấp đầy khoảng trống này, từ năm 2022, Trung Quốc đã triển khai các chương trình thí điểm trong 18 lĩnh vực then chốt như điện tử, công nghệ thông tin và bán dẫn. Đây là những điểm nghẽn công nghệ mà Bắc Kinh đang khao khát tự chủ.

Wei Lianfeng, một nhà nghiên cứu tại Viện Năng lượng Hạt nhân Trung Quốc, là minh chứng sống động cho mô hình "kỹ sư tinh hoa" mới. Anh là người đầu tiên tại Viện Công nghệ Cáp Nhĩ Tân (HIT) tốt nghiệp theo cơ chế mới vào tháng 9 vừa qua. "Luận án" của anh không phải là văn bản, mà là quy trình hàn laser chân không và việc chế tạo thành công các thiết bị liên quan. Wei Lianfeng không ngồi trong tháp ngà; anh đi lên từ vị trí kỹ thuật viên, tích lũy kinh nghiệm mười năm rồi quay lại trường học để giải quyết chính những vấn đề hóc búa mà anh gặp phải trên sàn nhà máy.

 

Thách thức của mô hình giáo dục mới

Trong ba năm qua, 50 trường cao học chuyên biệt cho kỹ sư đã được thành lập, thu hút 20.000 sinh viên tham gia. Riêng Đại học Thanh Hoa đã bắt tay với 56 doanh nghiệp lớn, và các nghiên cứu sinh của họ đã đem về hơn 100 bằng sáng chế. Để đảm bảo chất lượng, các trường áp dụng cơ chế "cố vấn kép": một giáo sư đảm bảo tính hàn lâm và một chuyên gia từ doanh nghiệp hướng dẫn về thực tiễn.

Mặc dù vậy, mô hình này cũng đặt ra những thách thức không nhỏ cho hệ thống giáo dục vốn quen với các thước đo định lượng. Sun Yutao, nhà nghiên cứu chính sách tại Đại học Công nghệ Đại Liên, thừa nhận rằng việc đánh giá một kỹ thuật hàn khó khăn và trừu tượng hơn nhiều so với việc chấm điểm một bài luận văn. 

"Rất khó để xác định liệu một sản phẩm thực tế có tương đương với một bước nhảy vọt của ngành công nghiệp hay không", ông nói. Bên cạnh đó, chất lượng của các chuyên gia hướng dẫn từ doanh nghiệp cũng là một biến số rủi ro có thể ảnh hưởng đến giá trị của tấm bằng tiến sĩ.

 

Dù số lượng "tiến sĩ thực hành" hiện nay vẫn còn khiêm tốn so với con số 97.000 tiến sĩ tốt nghiệp mỗi năm tại Trung Quốc, nhưng tín hiệu từ nhóm tiên phong là rất khả quan. Với sự mờ dần của ranh giới giữa khoa học và kỹ thuật, mô hình này được dự báo sẽ mở rộng sang các lĩnh vực lai như thiết kế thiết bị y tế hay chẩn đoán thông minh. 

Bằng cách buộc giới tinh hoa trí thức phải "nhúng tay vào dầu mỡ", Trung Quốc đang đặt cược vào một thế hệ kỹ sư mới có khả năng hiện thực hóa tham vọng cường quốc công nghệ của mình, thay vì chỉ làm đẹp các bảng xếp hạng học thuật quốc tế.

Đức Khương

https://doisongphapluat.nguoiduatin.vn/trung-quoc-cai-cach-giao-duc-xoa-bo-luan-an-giay-trao-bang-tien-si-cho-nhung-phat-minh-thuc-tien-a613635.html

...

---

CẬP NHẬT

1.

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

Facebook

LIÊM CHÍNH KHOA HỌC

Bản Tin Liêm Chính ·otepSrdsonhf1 02ccú4366tc40i6c0acig1900ht5p85f05l62cc5t81llu ·

Chương trình tiến sĩ không luận án của Trung Quốc nhắm vào lò bán bài và đạo văn

Trung Quốc đang thử nghiệm mô hình tiến sĩ mang tính thực tiễn cho phép một số nghiên cứu sinh ngành kỹ thuật tốt nghiệp bằng cách xây dựng các sản phẩm thực tế thay vì viết luận án truyền thống.

https://www.facebook.com/share/p/1C9JkditpD/

Cải cách này nhằm hạn chế các lò bán bài và văn hóa “công bố hoặc bị đào thải”. Liệu mô hình này có thể ảnh hưởng đến cuộc chiến của Ấn Độ đối với vấn đề sai phạm nghiên cứu của chính mình?

Hãy tưởng tượng bạn đạt được bằng tiến sĩ không phải bằng cách nộp một luận án dày 300 trang, mà bằng cách tạo ra một thứ hoạt động được - chẳng hạn như hệ thống đỡ cầu, quy trình hàn laser chân không, hoặc một cơ chế chữa cháy mới cho máy bay.

Ở một số khu vực tại Trung Quốc, điều này không còn là giả thuyết.

Theo các cải cách được cho phép bởi Luật Bằng cấp sửa đổi của Trung Quốc, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2025, nghiên cứu sinh tiến sĩ trong một số lĩnh vực được chọn giờ đây có thể tốt nghiệp bằng cách nộp nguyên mẫu, sản phẩm, hoặc giải pháp công nghệ thực tế thay cho luận án viết truyền thống - nếu chương trình đào tạo cho phép.

Hiện tại, cải cách này giới hạn trong các ngành kỹ thuật và các lĩnh vực chiến lược như bán dẫn, AI và sản xuất tiên tiến. Hầu hết các lĩnh vực khác - đặc biệt là khoa học cơ bản, khoa học xã hội và nhân văn - vẫn theo mô hình luận án truyền thống.

Dù không phải là một cải cách áp dụng toàn diện, thử nghiệm táo bạo mới của Trung Quốc là một bước chuyển đáng kể. Và điều này không chỉ liên quan đến cách đạt được bằng tiến sĩ, mà còn liên quan đến cách một quốc gia đo lường tri thức, độ tin cậy và tác động thực tế của nghiên cứu trong bối cảnh khủng hoảng liêm chính khoa học đang gia tăng trên toàn cầu.

Vì sao Trung Quốc viết lại luật chơi tiến sĩ?

Trong nhiều năm, Trung Quốc dẫn đầu thế giới về sản lượng nghiên cứu. Nước này vượt qua Mỹ về tổng số công bố khoa học và các bài báo có tác động cao, theo dữ liệu được trích dẫn bởi Nature và các tổ chức theo dõi nghiên cứu khác.

Trên giấy tờ, điều đó trông như sự thống trị nghiên cứu. Nhưng các con số che giấu một vấn đề đang gia tăng - một văn hóa ám ảnh với các chỉ số công bố.

Thưởng tiền mặt cho các bài báo, thăng chức gắn với số lượng trích dẫn và hệ thống đánh giá xoay quanh các tạp chí được lập chỉ mục.

Kết quả là một hệ sinh thái khổng lồ “công bố hoặc bị đào thải”.

Song song với đó là một nền kinh tế ngầm bùng nổ của các lò bán bài sản xuất bài báo rác. Đây là những tổ chức bán các bài viết thuê, dữ liệu ngụy tạo và suất đứng tên tác giả.

Các cuộc điều tra được đưa tin bởi Retraction Watch, Nature và các nhà xuất bản toàn cầu đã ghi nhận hàng nghìn bài báo đáng ngờ và mức gỡ bài kỷ lục trong những năm gần đây.

Tại Trung Quốc, các nhà phê bình đặt ra một thuật ngữ cho những nhà nghiên cứu phát triển mạnh trong hệ thống này: tướng quân giấy (paper generals) - những người có chỉ trắc lượng ấn tượng nhưng tác động đổi mới trong thực tế lại hạn chế.

Để đối phó với cuộc khủng hoảng này, chính phủ đã chuyển sang đánh giá dựa trên đầu ra mang tính cấu trúc.

Thay vì hỏi “Bạn đã công bố bao nhiêu bài?”, họ bắt đầu hỏi “Bạn đã tạo ra điều gì?”

Các cải cách nghiên cứu mới của Trung Quốc bao gồm các hướng dẫn nhằm hạn chế việc sử dụng hạn ngạch công bố và số lượng trích dẫn làm tiêu chí chi phối cho bằng cấp và thăng tiến.

Mô hình tiến sĩ thực hành hoạt động như thế nào?

Mô hình tiến sĩ mới của Trung Quốc hiện tập trung vào kỹ thuật và khoa học ứng dụng. Sinh viên làm việc theo hệ thống hướng dẫn kép - một giảng viên học thuật và một chuyên gia công nghiệp.

Thay vì luận án truyền thống, ứng viên có thể nộp:

Một nguyên mẫu hoạt động được
Một quy trình sản xuất
Một giải pháp công nghiệp lớn
Các hệ thống công nghệ gắn với bằng sáng chế

Theo các báo cáo, ứng viên phải chứng minh rằng đổi mới của họ hoạt động trong điều kiện thực tế. Việc xác nhận từ phía doanh nghiệp là yếu tố quan trọng.

Các trường đại học vẫn giữ quyền quyết định và con đường này đang được thí điểm trong các lĩnh vực ưu tiên thay vì triển khai toàn quốc. Học viện công nghệ Cáp Nhĩ Tân và Đại học Đông Nam đã trao bằng theo hướng này.

Những người ủng hộ cho rằng điều này giúp gắn kết học thuật với các ưu tiên chiến lược của Trung Quốc - bán dẫn, sản xuất tiên tiến, hàng không vũ trụ và tự chủ công nghệ lõi.

Tuy nhiên, các nhà phê bình cảnh báo về những thách thức mới với mô hình tiến sĩ không luận án.

Làm thế nào để đánh giá khách quan một sản phẩm so với một luận án? Liệu tính nghiêm ngặt học thuật có bị suy giảm? Nghiên cứu nền tảng có bị ảnh hưởng?

Một số học giả Trung Quốc được trích dẫn trong các báo cáo quốc tế lưu ý rằng lý thuyết không thể bị loại bỏ hoàn toàn. Kỹ thuật có thể thích nghi, nhưng khoa học thuần túy có khả năng vẫn giữ mô hình luận án truyền thống.

Theo một báo cáo gần đây của Nature, ít nhất 11 nghiên cứu sinh kỹ thuật đã được trao bằng tiến sĩ thực hành trong giai đoạn triển khai ban đầu của cải cách này.

Hiện tại, con số này vẫn nhỏ so với hơn 90.000 bằng tiến sĩ mà Trung Quốc cấp mỗi năm. Nhưng ý nghĩa biểu tượng của nó rất mạnh mẽ.

Động lực thực sự: khủng hoảng lò bán bài

Không thể hiểu đầy đủ về sự thay đổi mô hình đào tạo tiến sĩ của Trung Quốc nếu không thừa nhận quy mô sai phạm nghiên cứu toàn cầu.

Năm 2023, số lượng bài báo bị gỡ trên toàn cầu đạt mức kỷ lục. Một tỷ lệ đáng kể liên quan đến phản biện bị thao túng hoặc dữ liệu ngụy tạo gắn với hoạt động của các lò bán bài - theo các báo cáo của Nature và phân tích từ các nhà xuất bản.

Các lò bán bài hoạt động như doanh nghiệp. Họ đảm bảo công bố nếu tác giả trả tiền mua bài.

Các động lực rất rõ ràng - nếu thăng tiến phụ thuộc vào số lượng công bố, thị trường sẽ cung cấp công bố.

Trung Quốc đã hạn chế điều này bằng cách loại bỏ thưởng tiền cho bài báo và giảm sự phụ thuộc vào các thước đo dựa trên trích dẫn. Mô hình tiến sĩ thực hành tiến thêm một bước - loại bỏ động cơ lách luật ở cấp độ tiến sĩ.

Nếu bằng cấp của bạn phụ thuộc vào một cỗ máy hoạt động được, bạn không thể giả mạo bằng một file PDF bài báo.

Vấn đề lò bán bài của riêng Ấn Độ

Ấn Độ cũng chứng kiến sự gia tăng trong hoạt động công bố học thuật đáng nghi.

Các cuộc điều tra của những nền tảng giám sát như India Research Watch (IRW) và các báo cáo trong cộng đồng liêm chính nghiên cứu đã nhiều lần nêu bật:

Các tạp chí săn mồi (cam kết công bố với phản biện tối thiểu để đổi lấy phí đăng bài)
Nền tảng trả tiền để đăng bài
Bài nộp trùng lặp và đạo văn
Phản biện giả mạo

Sự tăng trưởng nhanh chóng về sản lượng nghiên cứu của Ấn Độ đã được ca ngợi. Tuy nhiên, các phân tích cho thấy các bài báo do tác giả Ấn Độ đóng góp chiếm tỷ lệ gỡ bài cao bất thường do sai phạm, bao gồm phản biện giả mạo và đạo văn.

Các tạp chí săn mồi và lò bán bài thường chấp nhận bài với rất ít hoặc không có phản biện, làm suy yếu độ tin cậy của những gì được công bố. Đã xuất hiện các trường hợp rao bán trọn luận án hoặc bỏ qua hoàn toàn quy trình phản biện.

Động lực cốt lõi tại Ấn Độ - cũng giống Trung Quốc - là:

Tiêu chí thăng tiến gắn với công bố
Yêu cầu bắt buộc phải có bài báo để phát triển học thuật
Các bảng xếp hạng đại học thưởng cho số lượng hơn chất lượng

Trong một số trường hợp, cả một hệ sinh thái tạp chí chất lượng thấp đã phát triển vì nhu cầu tồn tại.

Nhiều nghiên cứu sinh tiến sĩ và nhà nghiên cứu trẻ cảm thấy bị dồn ép phải công bố ở nơi chất lượng thấp hoặc tìm đến các dịch vụ mờ ám chỉ để đáp ứng yêu cầu của đơn vị đào tạo.

Ấn Độ có nên cân nhắc tiến sĩ thực hành?

Ấn Độ đã tiến hành một số cải cách bằng cách nới lỏng yêu cầu công bố bắt buộc cho luận án tiến sĩ trong một số bối cảnh. Nhưng áp lực công bố vẫn ăn sâu trong quy định thăng chức giảng viên và bảng xếp hạng quốc gia.

Liệu mô hình tiến sĩ thực hành có thể giúp ích?

Trong kỹ thuật và khoa học ứng dụng, có thể là có.

Nó có thể giảm sự chú trọng vào việc công bố vì số lượng và sinh viên có thể tham gia nhiều hơn vào các vấn đề thực tế ở doanh nghiệp.

Ấn Độ có các lĩnh vực phát triển mạnh như:

Công nghệ không gian
Tham vọng bán dẫn
Năng lượng tái tạo
Sản xuất quốc phòng
Các start-up công nghệ sâu

Một con đường tiến sĩ tích hợp đổi mới công nghiệp thực tế với hướng dẫn học thuật có thể củng cố mối liên kết giữa doanh nghiệp và học thuật.

Tuy nhiên, vẫn có những rủi ro.

Hệ sinh thái nghiên cứu của Ấn Độ bao gồm khoa học xã hội-nhân văn và khoa học cơ bản - nơi các nguyên mẫu thực tế không thể thay thế công trình lý thuyết sâu.

Cũng có câu hỏi về quản trị: liệu các hội đồng có thể đánh giá tác động công nghệ một cách đáng tin cậy mà không bị thiên vị hay áp lực vận động hành lang?

Nếu không được thiết kế cẩn thận, mô hình thực hành có thể trở thành một ô kiểm khác - thay số lượng bài báo bằng số lượng bằng sáng chế.

Tất cả chuyện này thực sự báo hiệu điều gì?

Thử nghiệm của Trung Quốc cho thấy một điều: hệ thống đánh giá học thuật định hình hành vi. Khi sản lượng được coi là tất cả, còn liêm chính thì ít được chú trọng, kết quả là những hệ sinh thái đầy rẫy lối tắt và gian lận.

Thử nghiệm của Trung Quốc nhằm tái định nghĩa các động lực học thuật. Nó thừa nhận một sự thật mà nhiều hệ thống thường bỏ qua:

Các thước đo định hướng hành vi.

Khi sự nghiệp phụ thuộc vào trích dẫn, gian lận trích dẫn sẽ tăng.

Khi bằng cấp phụ thuộc vào tác động có thể chứng minh, hành vi có thể thay đổi.

Việc tập trung vào tác động và đổi mới có thể giúp kiềm chế những mặt cực đoan nhất của văn hóa “công bố hoặc bị đào thải”. Cải cách của Trung Quốc có thành công hay không vẫn còn phải chờ xem. Nó có thể khôi phục uy tín hoặc tạo ra những méo mó mới.

Đối với Ấn Độ, bài học không phải là sao chép mô hình Trung Quốc ngay lập tức, mà là đối diện trung thực với cấu trúc động lực.

Chúng ta thưởng cho tư duy nguyên bản hay số lượng đầu ra?

Chúng ta coi trọng liêm chính nghiên cứu hay chỉ số xếp hạng?

Chúng ta đào tạo học giả - hay nhà sản xuất bài báo?

Trung Quốc đã quyết định thử nghiệm một phương án thay thế táo bạo.

Câu hỏi thực sự là liệu Ấn Độ đã sẵn sàng cho cùng một cuộc đối thoại hay chưa.

Nguồn

https://www.facebook.com/groups/324412235472282/?multi_permalinks=1601202987793194&hoisted_section_header_type=recently_seen

...